Tàu sân bay lớp Illustrious

1. Mở đầu

Tàu sân bay lớp Illustrious là tàu sân bay boong giáp của Hải quân Hoàng gia trong Thế chiến II, và là một trong những thiết kế tàu sân bay quan trọng nhất trong chiến tranh. Bốn chiếc được đóng: Illustrious, Victorious, Formidable và Indomitable.

Chúng được thiết kế với boong bay bọc giáp — 76 mm giáp phía trên nhà chứa máy bay — để bảo vệ chúng chống bom ở vùng biển chật hẹp của Địa Trung Hải, nơi Hải quân Hoàng gia kỳ vọng chiến đấu trong tầm máy bay trên đất liền.

Boong giáp là lựa chọn gây tranh cãi: nó khiến tàu nặng hơn, giảm quy mô nhóm không quân xuống khoảng 36 máy bay, so với khoảng 90 trên tàu sân bay Mỹ, và khiến tàu khó sửa chữa hơn.

Nhưng nó cũng khiến chúng bền bỉ phi thường: Illustrious sống sót sau sáu quả bom trúng tháng 1 năm 1941, Formidable sống sót sau bom trúng ở Địa Trung Hải, và Indomitable sống sót sau bom và ngư lôi ở Thái Bình Dương.

Không tàu sân bay nào khác trong chiến tranh có thể sống sót sau những gì lớp Illustrious đã sống sót, và sự bền bỉ của tàu sân bay lớp Illustrious là lý do nó được chọn cho các chiến dịch tàu sân bay nguy hiểm nhất trong chiến tranh.

Tàu sân bay lớp Illustrious chiến đấu ở mọi chiến trường: ở Địa Trung Hải, nơi máy bay của Illustrious tấn công hạm đội Ý tại Taranto tháng 11 năm 1940 — cuộc tấn công bằng tàu sân bay đầu tiên chống hạm đội chiến đấu trong lịch sử, và là mẫu cho Trân Châu Cảng; ở Đại Tây Dương, nơi Victorious săn Bismarck; ở Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, nơi các tàu sân bay của Hạm đội Thái Bình Dương Anh — gồm Illustrious, Victorious, Formidable và Indomitable — chiến đấu cùng người Mỹ chống Nhật Bản năm 1945.

Câu chuyện của tàu sân bay lớp Illustrious là câu chuyện về chiến tranh tàu sân bay của Hải quân Hoàng gia, và về thiết kế đánh đổi số lượng máy bay lấy khả năng sống sót — và, ở Địa Trung Hải, đó là sự đánh đổi đúng đắn.

2. Thông tin chính

Lớp	Tàu sân bay hạm đội lớp Illustrious, Hải quân Hoàng gia Anh
Được đóng	1937–1941; 4 chiếc hoàn thành
Các tàu	Illustrious, Victorious, Formidable, Indomitable
Lượng giãn nước	Khoảng 23.000 tấn tiêu chuẩn; khoảng 28.600 tấn đầy tải
Chiều dài	Khoảng 225,6 m
Tốc độ	Khoảng 30,5 hải lý/giờ
Giáp	Boong bay 76 mm; thành nhà chứa 114 mm; đai giáp 114 mm
Máy bay	Khoảng 36 (thiết kế); tới 50+ về sau trong chiến tranh
Vũ khí	16 pháo đa năng 4,5 inch; pháo phòng không
Thủy thủ đoàn	Khoảng 1.200–1.400 sĩ quan và thủy thủ (cộng nhóm không quân)
Trận đánh nổi tiếng	Taranto 1940; Bismarck 1941; Pedestal 1942; Okinawa 1945

3. Thiết kế và phát triển

Boong bay bọc giáp

Tàu sân bay lớp Illustrious được thiết kế giữa thập niên 1930, khi Hải quân Hoàng gia kỳ vọng cuộc chiến tiếp theo sẽ diễn ra ở Địa Trung Hải, trong tầm máy bay ném bom trên đất liền của Ý. Bài học từ Nội chiến Tây Ban Nha, và Chiến tranh Abyssinia, là tàu sân bay hoạt động ở vùng biển chật hẹp, trong tầm máy bay trên đất liền, sẽ bị ném bom — và tàu sân bay không giáp sẽ bị đánh chìm.

Đáp án của Bộ Hải quân là boong bay bọc giáp: 76 mm giáp phía trên nhà chứa máy bay, với 114 mm giáp hai bên nhà chứa, tạo thành hộp giáp bảo vệ máy bay, nhiên liệu và đạn dược bên dưới boong bay.Shorten with AI

Boong giáp là bước ngoặt cấp tiến so với thiết kế tàu sân bay Mỹ và Nhật, vốn dùng boong bay gỗ không giáp và dựa vào nhóm không quân để phòng thủ. Thiết kế Anh chấp nhận nhóm không quân nhỏ hơn để đổi lấy khả năng sống sót sau bom trúng — sự đánh đổi sẽ được chứng minh ở Địa Trung Hải năm 1941.

Cái giá của giáp

Boong giáp đắt đỏ theo mọi nghĩa. Nó thêm khoảng 2.000 tấn vào lượng giãn nước của tàu, nâng trọng tâm của tàu, và giảm chiều cao nhà chứa, giới hạn kích thước máy bay có thể mang. Nhóm không quân khoảng 36 máy bay — 18 tiêm kích và 18 máy bay ném ngư lôi trong thiết kế gốc — so với khoảng 90 trên tàu sân bay lớp Essex của Mỹ.

Boong giáp còn khiến tàu khó sửa chữa: bom xuyên boong bay có thể làm cong boong giáp, và boong giáp bị cong không thể sửa trên biển — phải sửa trong xưởng đóng tàu, mất nhiều tháng. Tàu sân bay Mỹ, với boong bay gỗ, có thể vá lỗ bom trong vài giờ, bằng cách vá boong.

Tàu sân bay Anh không thể, và cái giá của sự bền bỉ là thời gian sửa chữa dài sau mỗi lần trúng đạn nghiêm trọng.

Bốn chiếc tàu

Bốn tàu trong lớp được đóng tại Vickers-Armstrongs ở Barrow-in-Furness (Illustrious và Indomitable) và tại Harland & Wolff ở Belfast (Formidable) và tại Vickers-Armstrongs ở Newcastle (Victorious). Illustrious nhập biên chế tháng 5 năm 1940, Victorious tháng 3 năm 1941, Formidable tháng 11 năm 1940, và Indomitable tháng 10 năm 1941.

Indomitable khác các tàu chị em ở chỗ có nhà chứa thứ hai, dài một nửa, bên dưới nhà chứa chính, tăng nhóm không quân lên khoảng 48 máy bay, nhưng giảm bảo vệ giáp. Bốn tàu là tàu sân bay hạm đội hiện đại đầu tiên của Hải quân Hoàng gia, và là những tàu sẽ chiến đấu trong chiến tranh tàu sân bay ở Địa Trung Hải, Đại Tây Dương và Thái Bình Dương.

4. Máy bay và nhóm không quân

Swordfish và Fulmar

Nhóm không quân gốc của tàu sân bay lớp Illustrious xây dựng quanh hai máy bay: máy bay ném ngư lôi Fairey Swordfish, máy bay hai tầng cánh đã lỗi thời năm 1940 nhưng bền bỉ, đáng tin cậy và hiệu quả tàn khốc với vai trò máy bay ném ngư lôi, và tiêm kích Fairey Fulmar, tiêm kích hai chỗ ngồi chậm nhưng tầm xa, là tiêm kích tiêu chuẩn của Hải quân Hoàng gia năm 1940–1941.

Swordfish là máy bay tấn công Taranto, và là máy bay làm tê liệt Bismarck bằng ngư lôi trúng bánh lái. Fulmar là máy bay bảo vệ tàu sân bay chống máy bay ném bom Ý và Đức ở Địa Trung Hải, và là tiêm kích tốt hơn danh tiếng của nó.

Hai máy bay đã cũ, nhưng là máy bay mà Hải quân Hoàng gia có, và là máy bay đã thắng chiến tranh tàu sân bay Địa Trung Hải.

Máy bay Mỹ và Thái Bình Dương

Về sau trong chiến tranh, nhóm không quân của tàu sân bay lớp Illustrious được tái trang bị máy bay Mỹ: tiêm kích Grumman Wildcat và Hellcat, và máy bay ném ngư lôi Grumman Avenger. Máy bay Mỹ nhanh hơn, vũ khí mạnh hơn và hiện đại hơn máy bay Anh chúng thay thế, và chúng thay đổi sức mạnh chiến đấu của tàu sân bay lớp Illustrious. Ở Thái Bình Dương năm 1945, các tàu sân bay lớp Illustrious của Hạm đội Thái Bình Dương Anh vận hành Hellcat và Avenger, và chiến đấu cùng tàu sân bay Mỹ chống Nhật Bản, tấn công quần đảo Sakishima và quần đảo chính Nhật Bản.

Máy bay Mỹ là lý do lớp Illustrious có thể chiến đấu ở Thái Bình Dương — máy bay Anh năm 1940 không thể chiến đấu với Zero Nhật — và chúng là thước đo mức độ chiến tranh tàu sân bay đã thay đổi kể từ Taranto.

Nhóm không quân nhỏ

Nhóm không quân nhỏ của tàu sân bay lớp Illustrious — khoảng 36 máy bay, so với khoảng 90 trên tàu sân bay Mỹ — là điểm yếu lớn nhất của tàu sân bay lớp Illustrious, và là cái giá của boong giáp. Ở Địa Trung Hải, nơi tàu sân bay hoạt động trong tầm máy bay trên đất liền và nơi nhóm không quân được dùng để phòng thủ nhiều như tấn công, nhóm không quân nhỏ là đủ.

Ở Thái Bình Dương, nơi tàu sân bay hoạt động trên đại dương và nơi nhóm không quân là vũ khí chính của tàu sân bay, nhóm không quân nhỏ là bất lợi, và tàu sân bay Anh dựa vào tàu sân bay Mỹ để yểm trợ trên không.Shorten with AI

Tàu sân bay của Hạm đội Thái Bình Dương Anh được dùng cho nhiệm vụ cụ thể — bắn phá quần đảo Sakishima, nơi boong giáp bảo vệ chúng chống tấn công kamikaze — và cho nhiệm vụ đó, sự bền bỉ quan trọng hơn quy mô nhóm không quân. Nhóm không quân nhỏ là điểm yếu, nhưng là điểm yếu mà boong giáp bù đắp.

5. Taranto: Cuộc tấn công bằng tàu sân bay đầu tiên

Cuộc tấn công hạm đội Ý

Đêm 11–12 tháng 11 năm 1940, Illustrious phóng 21 máy bay ném ngư lôi Swordfish tấn công hạm đội Ý neo đậu tại cảng Taranto, miền nam Ý. Cuộc tấn công — Chiến dịch Judgement — là cuộc tấn công bằng tàu sân bay đầu tiên chống hạm đội chiến đấu trong lịch sử, và là thành công tàn khốc: ba thiết giáp hạm Ý — Littorio, Conte di Cavour và Caio Duilio — bị phóng ngư lôi và loại khỏi vòng chiến, Cavour không bao giờ được sửa chữa, và khả năng thách thức người Anh ở Địa Trung Hải của hạm đội Ý bị tê liệt.

Cuộc tấn công được thực hiện bởi máy bay hai tầng cánh chậm, lỗi thời, vào ban đêm, chống cảng được phòng thủ, và thành công nhờ lập kế hoạch cẩn thận, nhờ khả năng bay chậm và ổn định của Swordfish, và vì người Ý không ngờ tới cuộc tấn công.

Người Nhật nghiên cứu Taranto kỹ lưỡng, và cuộc tấn công Trân Châu Cảng, mười ba tháng sau, được mô phỏng theo nó.

Ý nghĩa của Taranto

Taranto đã thay đổi chiến tranh hải quân. Nó cho thấy máy bay của tàu sân bay có thể làm tê liệt hạm đội chiến đấu đang neo đậu, mà pháo của tàu sân bay không bao giờ khai hỏa, và nó cho thấy thiết giáp hạm không còn là vũ khí thống trị trên biển.

Cuộc tấn công là chiến thắng cho tàu sân bay lớp Illustrious và Hải quân Hoàng gia, và là thời khắc tàu sân bay trưởng thành. Cuộc tấn công còn có hệ quả chiến lược: nó mang lại cho Anh quyền kiểm soát Địa Trung Hải trong những tháng quan trọng năm 1940–1941, khi Anh đang chiến đấu ở Bắc Phi và khi các đoàn tàu tới Malta dễ bị tổn thương nhất.

Taranto là thời khắc huy hoàng nhất của tàu sân bay lớp Illustrious, và là thời khắc khiến tàu sân bay lớp Illustrious nổi tiếng.

6. Thử thách Địa Trung Hải

Illustrious bị tấn công

Hai tháng sau Taranto, Illustrious suýt bị phá hủy. Ngày 10 tháng 1 năm 1941, khi hộ tống đoàn tàu tới Malta, nó bị máy bay ném bom bổ nhào Ju 87 Stuka Đức tấn công ngoài khơi Sicily. Sáu quả bom trúng nó — một quả xuyên boong bay bọc giáp và nổ trong nhà chứa máy bay — và nó bốc cháy từ đầu tới đuôi.

Thủy thủ đoàn dập lửa, và tàu sống sót, nhưng bị hư hại nặng đến mức phải sửa chữa tại Malta, rồi Alexandria, rồi Hoa Kỳ, và nó ngừng hoạt động hơn một năm. Cuộc tấn công cho thấy cả điểm mạnh lẫn điểm yếu của boong giáp: boong đã cứu tàu khỏi bị chìm, nhưng hư hại nặng đến mức tàu ngừng hoạt động một năm.

Tàu sân bay Mỹ, với boong bay gỗ, sẽ bị chìm bởi sáu quả bom trúng — nhưng nó cũng sẽ được sửa chữa trong vài tuần, không phải một năm.

Formidable và các tàu sân bay khác

Formidable cũng sống sót sau bom trúng ở Địa Trung Hải, và nó chiến đấu trong Trận Mũi Matapan tháng 3 năm 1941, nơi máy bay của nó phóng ngư lôi vào tuần dương hạm Ý Pola và giúp đánh chìm ba tuần dương hạm hạng nặng Ý.

Victorious phục vụ ở Đại Tây Dương và Bắc Cực, và tham gia săn Bismarck tháng 5 năm 1941, khi Swordfish của nó ghi phát ngư lôi trúng đầu tiên lên thiết giáp hạm Đức. Indomitable phục vụ ở Ấn Độ Dương, nơi nó bị máy bay ném bom Nhật làm hư hại, và ở Địa Trung Hải, nơi nó bị phóng ngư lôi trong Chiến dịch Pedestal tháng 8 năm 1942 — chiến dịch đoàn tàu vận tải lớn tới Malta — và sống sót.

Phục vụ Địa Trung Hải của bốn tàu là danh mục bom trúng, ngư lôi trúng, cháy và sửa chữa, và là phục vụ chứng minh giá trị của boong giáp: các tàu bị trúng đạn, và chúng sống sót, và chúng trở lại.

7. Đại Tây Dương và Bắc Cực

Victorious và Bismarck

Hành động nổi tiếng nhất của Victorious là cuộc săn Bismarck tháng 5 năm 1941. Ngày 24 tháng 5 năm 1941, ngày Bismarck đánh chìm HMS Hood ở eo biển Đan Mạch, Victorious phóng chín Swordfish tấn công thiết giáp hạm Đức, và một trong số đó ghi phát ngư lôi trúng — phát ngư lôi trúng đầu tiên lên Bismarck, và phát trúng làm chậm nó và cho phép người Anh bắt kịp nó.

Máy bay của Victorious là máy bay hai tầng cánh lỗi thời, và chúng tấn công trong thời tiết xấu, chống thiết giáp hạm với pháo phòng không hạng nặng, nhưng chúng vẫn tấn công tới cùng, và phát ngư lôi trúng của chúng là khởi đầu của kết thúc cho Bismarck.

Hành động nhắc nhở rằng máy bay của tàu sân bay, dù là máy bay lỗi thời, có thể làm tê liệt thiết giáp hạm — và rằng tàu sân bay lớp Illustrious, đến năm 1941, là những tàu quan trọng nhất của Hải quân Hoàng gia.

Đoàn tàu Bắc Cực

Tàu sân bay lớp Illustrious còn phục vụ trên các đoàn tàu Bắc Cực, hộ tống tàu buôn chở tiếp tế tới Liên Xô qua Biển Barents, trong tầm máy bay và U-boat Đức đóng tại Na Uy. Công việc khó khăn và nguy hiểm: thời tiết khủng khiếp, mối đe dọa trên không của Đức thường trực, và máy bay của tàu sân bay là yểm trợ trên không duy nhất của đoàn tàu.

Victorious và Formidable đều phục vụ trên tuyến Bắc Cực, và máy bay của chúng bảo vệ đoàn tàu chống máy bay ném bom Đức và theo dõi thiết giáp hạm Tirpitz của Đức, đóng tại Na Uy và đe dọa các đoàn tàu suốt năm 1942–1943. Phục vụ Bắc Cực không hào nhoáng, nhưng rất cần thiết, và là nhiệm vụ mà lớp Illustrious thực hiện tốt.

8. Chiến tranh Thái Bình Dương

Hạm đội Thái Bình Dương Anh

Năm 1945, bốn tàu sân bay lớp Illustrious — cùng các tàu sân bay lớp Implacable mới hơn — tạo thành Hạm đội Thái Bình Dương Anh, chiến đấu cùng Hạm đội 5 Mỹ chống Nhật Bản. Tàu sân bay Anh được giao nhiệm vụ cụ thể: bắn phá quần đảo Sakishima, chuỗi đảo giữa Đài Loan và Okinawa, nơi máy bay của chúng tấn công sân bay Nhật và nơi boong giáp bảo vệ chúng chống tấn công kamikaze.

Kamikaze là thử thách cuối cùng của boong giáp: máy bay Nhật, lao xuống boong bay của tàu sân bay, sẽ đánh chìm tàu sân bay Mỹ với boong gỗ, nhưng boong giáp của tàu sân bay Anh chịu được va chạm, và các tàu sống sót sau những cú kamikaze vốn sẽ phá hủy tàu sân bay không giáp.

Formidable bị kamikaze trúng ngày 4 tháng 5 năm 1945, và nó sống sót; Victorious bị kamikaze trúng, và nó sống sót; Indomitable bị trúng, và nó sống sót. Boong giáp, vốn được thiết kế cho Địa Trung Hải, đã chứng minh giá trị ở Thái Bình Dương chống vũ khí mà nhà thiết kế của nó không bao giờ tưởng tượng.

Okinawa và cuối chiến tranh

Tàu sân bay của Hạm đội Thái Bình Dương Anh chiến đấu tại Okinawa năm 1945, trong trận tàu sân bay lớn cuối cùng của chiến tranh, và chúng vẫn đang hoạt động khi Nhật Bản đầu hàng tháng 8 năm 1945.

Phục vụ Thái Bình Dương của tàu sân bay lớp Illustrious là chiến dịch cuối cùng của tàu sân bay lớp Illustrious, và là chiến dịch cho thấy tàu sân bay lớp Illustrious ở trạng thái tốt nhất: bền bỉ, kiên cường, và có thể sống sót trước vũ khí nguy hiểm nhất của chiến tranh Thái Bình Dương.

Bốn tàu trở về Anh sau chiến tranh, và chúng là tàu sân bay được tặng thưởng nhiều nhất của Hải quân Hoàng gia — và là tàu sân bay đã chứng minh, ở Địa Trung Hải và Thái Bình Dương, rằng boong giáp là thiết kế hiệu quả.

9. Phục vụ sau chiến tranh và số phận

Tàu sân bay sau chiến tranh

Sau chiến tranh, tàu sân bay lớp Illustrious quá nhỏ và quá chậm cho thời đại phản lực, và chúng dần bị rút khỏi biên chế. Victorious được cải tạo thập niên 1950 với boong bay góc, máy phóng hơi nước và đảo thượng tầng mới, và phục vụ tới năm 1968 với vai trò tàu sân bay lớp Illustrious cuối cùng còn phục vụ của Hải quân Hoàng gia.

Illustrious được dùng làm tàu huấn luyện và bị tháo dỡ năm 1956. Formidable bị tháo dỡ năm 1953, sau vụ cháy năm 1947 làm hư hại nó vượt quá khả năng sửa chữa kinh tế. Indomitable bị tháo dỡ năm 1955.

Không tàu nào trong bốn tàu còn tồn tại tới nay, và tàu sân bay lớp Illustrious hiện chỉ còn trong ảnh, mô hình, và ký ức của những người từng phục vụ trên đó. Tàu sân bay boong giáp, mà lớp Illustrious đã tiên phong, được tiếp nối trong lớp Implacable và lớp Audacious sau chiến tranh, và trong lớp Midway của Mỹ, vốn áp dụng boong bay bọc giáp sau chiến tranh.

Di sản của boong giáp

Boong giáp của tàu sân bay lớp Illustrious là thiết kế gây tranh cãi, và vẫn được các sử gia hải quân tranh luận. Những người chỉ trích cho rằng boong giáp giảm nhóm không quân quá nhiều, và Hải quân Hoàng gia sẽ được phục vụ tốt hơn bởi nhóm không quân lớn hơn trên tàu sân bay không giáp.

Những người bảo vệ cho rằng boong giáp đã cứu các tàu ở Địa Trung Hải và Thái Bình Dương, và tàu sân bay sống sót đáng giá hơn tàu sân bay mang nhiều máy bay hơn nhưng bị đánh chìm.

Sự thật là cả hai bên đều đúng: boong giáp là thiết kế đúng cho Địa Trung Hải, nơi tàu sân bay hoạt động trong tầm máy bay trên đất liền, và là thiết kế sai cho Thái Bình Dương, nơi nhóm không quân là vũ khí chính của tàu sân bay.

Tàu sân bay lớp Illustrious là sản phẩm của thời đại và cuộc chiến kỳ vọng của nó, và là thiết kế đã hiệu quả — trong cuộc chiến nó được thiết kế, và trong cuộc chiến nó thực sự chiến đấu.

10. Đánh giá và di sản

Tàu sân bay lớp Illustrious là thiết kế tàu sân bay quan trọng nhất của Hải quân Hoàng gia trong Thế chiến II, và là thiết kế đã chứng minh mình trong cuộc chiến tàu sân bay khó khăn nhất của chiến tranh.

Các tàu trong lớp chiến đấu ở Địa Trung Hải, Đại Tây Dương, Bắc Cực và Thái Bình Dương, và chúng sống sót sau bom trúng, ngư lôi trúng và tấn công kamikaze vốn sẽ đánh chìm mọi tàu sân bay khác.

Nhóm không quân của tàu sân bay lớp Illustrious nhỏ, và tàu của nó khó sửa chữa, nhưng sự bền bỉ của nó không ai sánh kịp, và hồ sơ phục vụ của nó — Taranto, Bismarck, Matapan, Pedestal, Okinawa — là một trong những hồ sơ nổi bật nhất của bất kỳ tàu sân bay lớp Illustrious sân bay nào trong lịch sử.

Tàu sân bay lớp Illustrious được nhớ tới ngày nay là tàu sân bay boong giáp, là tàu sân bay của Taranto, và là tàu sân bay chứng minh tàu có thể được đóng để sống sót — và rằng sống sót, cuối cùng, là phẩm chất quan trọng nhất mà tàu chiến có thể có.

Di sản của tàu sân bay lớp Illustrious là boong bay bọc giáp, mà Hải quân Mỹ áp dụng sau chiến tranh trong lớp Midway, và vẫn là đặc điểm của tàu sân bay hiện đại. Di sản của tàu sân bay lớp Illustrious còn là Taranto, cuộc tấn công đã thay đổi chiến tranh hải quân và cho thế giới thấy tàu sân bay có thể làm gì.

Và di sản của tàu sân bay lớp Illustrious là Hạm đội Thái Bình Dương Anh, hạm đội chiến đấu cùng người Mỹ trong những tháng cuối chiến tranh và chứng minh Hải quân Hoàng gia vẫn có thể chiến đấu trong chiến tranh tàu sân bay, ở Thái Bình Dương, chống lực lượng không quân hải quân đáng gờm nhất thế giới.

Tàu sân bay lớp Illustrious đã không còn, nhưng bài học của nó vẫn sống trong mọi tàu sân bay được đóng kể từ đó.

11. Câu hỏi thường gặp

Có bao nhiêu tàu sân bay lớp Illustrious được đóng?

Bốn tàu sân bay lớp Illustrious được đóng: Illustrious, Victorious, Formidable và Indomitable, nhập biên chế từ tháng 5 năm 1940 tới tháng 10 năm 1941. Chúng là tàu sân bay hạm đội hiện đại đầu tiên của Hải quân Hoàng gia với boong bay bọc giáp, và phục vụ ở Địa Trung Hải, Đại Tây Dương, Bắc Cực và Thái Bình Dương.

Bốn chiếc tàu là tàu sân bay hạm đội hiện đại đầu tiên của Hải quân Hoàng gia với boong bay bọc giáp, và chúng được đóng cho Địa Trung Hải, nơi Hải quân kỳ vọng chiến đấu trong tầm máy bay trên đất liền.

Chúng phục vụ ở mọi chiến trường — Địa Trung Hải, Đại Tây Dương, Bắc Cực và Thái Bình Dương — và boong giáp là lý do chúng sống sót sau những cú trúng vốn sẽ đánh chìm tàu sân bay khác.

Trận Taranto là gì?

Trận Taranto, đêm 11–12 tháng 11 năm 1940, là cuộc tấn công của 21 máy bay ném ngư lôi Swordfish từ HMS Illustrious vào hạm đội Ý neo đậu tại cảng Taranto. Ba thiết giáp hạm Ý bị phóng ngư lôi và loại khỏi vòng chiến, và khả năng thách thức người Anh ở Địa Trung Hải của hạm đội Ý bị tê liệt. Đó là cuộc tấn công bằng tàu sân bay đầu tiên chống hạm đội chiến đấu trong lịch sử, và là mẫu cho cuộc tấn công của Nhật vào Trân Châu Cảng mười ba tháng sau.

Boong bay bọc giáp hoạt động như thế nào?

Tàu sân bay lớp Illustrious có 76 mm giáp trên boong bay, phía trên nhà chứa máy bay, với 114 mm giáp hai bên nhà chứa, tạo thành hộp giáp bảo vệ máy bay, nhiên liệu và đạn dược bên dưới. Giáp có thể chặn bom 500 pound, và cho phép tàu sống sót sau bom trúng vốn sẽ đánh chìm tàu sân bay không giáp. Cái giá là nhóm không quân nhỏ hơn — khoảng 36 máy bay so với khoảng 90 trên tàu sân bay Mỹ — và thời gian sửa chữa dài hơn sau hư hại nghiêm trọng.

Tàu sân bay lớp Illustrious có sống sót sau tấn công kamikaze không?

Có. Ở Thái Bình Dương năm 1945, các tàu sân bay lớp Illustrious của Hạm đội Thái Bình Dương Anh bị kamikaze trúng, và chúng sống sót — Formidable bị trúng ngày 4 tháng 5 năm 1945, Victorious và Indomitable cũng bị trúng, và cả ba đều sống sót và vẫn hoạt động.

Boong bay bọc giáp chịu được va chạm kamikaze vốn sẽ phá hủy tàu sân bay Mỹ với boong bay gỗ, và sự sống sót của tàu sân bay Anh là minh chứng cho thiết kế boong giáp. Sự sống sót là minh chứng cho thiết kế boong giáp: boong giáp chịu được những cú kamikaze vốn sẽ đánh chìm một tàu sân bay có boong bay gỗ.

Tàu sân bay lớp Illustrious ra sao sau chiến tranh?

Sau chiến tranh, các tàu dần bị rút khỏi biên chế. Victorious được cải tạo thập niên 1950 với boong bay góc và phục vụ tới năm 1968. Illustrious được dùng làm tàu huấn luyện và bị tháo dỡ năm 1956. Formidable bị tháo dỡ năm 1953 sau vụ cháy năm 1947, và Indomitable bị tháo dỡ năm 1955. Không tàu nào trong bốn tàu còn tồn tại tới nay.

Không tàu nào trong bốn tàu còn tồn tại tới nay, nhưng quá trình phục vụ sau chiến tranh của chúng dài: Victorious được cải tạo thập niên 1950 với boong bay góc và phục vụ tới năm 1968, trong khi các tàu khác được dùng làm tàu huấn luyện hoặc tháo dỡ thập niên 1950.

Lớp Illustrious so với tàu sân bay Mỹ như thế nào?

Tàu sân bay lớp Illustrious bền bỉ hơn nhưng mang ít máy bay hơn tàu sân bay Mỹ. Tàu sân bay lớp Essex của Mỹ mang khoảng 90 máy bay, so với khoảng 36 trên tàu sân bay lớp Illustrious, và nó có thể sửa hư hại bom trên boong bay gỗ trong vài giờ, trong khi tàu sân bay Anh cần nhiều tháng trong xưởng đóng tàu.

Nhưng tàu sân bay Anh có thể sống sót sau bom và kamikaze trúng vốn sẽ đánh chìm tàu sân bay Mỹ, và ở Địa Trung Hải và Thái Bình Dương, sự bền bỉ đó quan trọng hơn quy mô nhóm không quân. Hải quân Mỹ áp dụng boong bay bọc giáp sau chiến tranh trong lớp Midway.

12. Nguồn

1. Wikipedia, “Illustrious-class aircraft carrier” — số liệu đóng tàu, thông số kỹ thuật, lịch sử phục vụ và boong bay bọc giáp.
2. David Brown, Carrier Operations in World War II: Volume 1, The Royal Navy (Naval Institute Press, 1968) — Taranto, Địa Trung Hải và Thái Bình Dương.
3. Norman Friedman, British Carrier Aviation: The Evolution of the Ships and Their Aircraft (Naval Institute Press, 1988) — thiết kế boong bọc giáp và sự phát triển của nó.
4. John Winton, Carrier Glorious: The Life and Death of an Aircraft Carrier và The Forgotten Fleet (Michael Joseph, 1969) — Hạm đội Thái Bình Dương Anh.
5. David Hobbs, The British Pacific Fleet: The Royal Navy’s Most Powerful Strike Force (Seaforth, 2011) — lớp Illustrious ở Thái Bình Dương năm 1945.
6. Thomas P. Lowry và John W. G. Wellham, The Attack on Taranto (trong loạt Naval Institute Press) — Chiến dịch Judgement, ngày 11–12 tháng 11 năm 1940.

Đọc thêm

• H. T. Lenton, British and Empire Warships of the Second World War (Naval Institute Press, 1998).
• David Hobbs, British Aircraft Carriers: Design, Development and Service Histories (Seaforth, 2013).

Bài viết liên quan

• Máy bay Bloch MB.152
• Máy bay Blohm & Voss BV 138
• Máy bay Heinkel He 219 Uhu