Xe tăng Matilda II

Matilda II — tên chính thức là Tank, Infantry, Mk II — là một trong những xe tăng Anh quan trọng nhất của Thế chiến II và là phương tiện mang biệt danh “Nữ hoàng Sa mạc” trong giao tranh ở Bắc Phi. Được thiết kế làm xe tăng bộ binh — với giáp rất dày và tốc độ chậm — Matilda II gần như miễn nhiễm với pháo chống tăng Đức và Ý năm 1940 và 1941, và thống trị chiến trường ở Sa mạc phía Tây cho đến khi pháo 88 mm của Đức xuất hiện. Khoảng 2.987 xe Matilda II được chế tạo trong giai đoạn 1939–1943, và loại xe phục vụ trong Lục quân Anh, ở Liên Xô theo chương trình cho vay–cho thuê, và ở Úc — nơi nó chiến đấu trong rừng rậm New Guinea và Borneo. Nó là xe tăng Anh duy nhất phục vụ từ ngày đầu tiên của chiến tranh tới ngày cuối cùng, và vẫn là một trong những xe tăng nổi tiếng nhất trong lịch sử quân sự Anh.

Matilda II là xe kế nhiệm của Matilda I — xe tăng nhỏ, chậm, chỉ có súng máy — và được thiết kế theo yêu cầu của Bộ Chiến tranh, đòi hỏi một xe tăng có giáp đủ dày để chống lại bất kỳ pháo chống tăng nào đang phục vụ thời đó. Kết quả là một xe tăng với giáp trước dày tới 78 mm, pháo 2-pounder, và tốc độ tối đa chỉ khoảng 15 dặm/giờ. Matilda II chậm, nhưng giáp của nó khiến nó trở thành vũ khí đáng gờm năm 1940 — khi xe tăng và pháo chống tăng Đức không thể xuyên thủng nó. Tại Arras tháng 5 năm 1940, một cuộc phản công của Matilda II gây hoảng loạn trong quân Đức, và ở Sa mạc phía Tây, các xe Matilda II của Sư đoàn Thiết giáp 7 phá hủy xe tăng và bộ binh Ý mà không bị trừng phạt. Thời kỳ Matilda II làm nữ hoàng sa mạc kết thúc năm 1942 — khi quân Đức triển khai pháo 88 mm với vai trò chống tăng — nhưng xe tăng tiếp tục phục vụ ở Thái Bình Dương — nơi giáp của nó và khả năng yểm trợ bộ binh trong chiến đấu rừng rậm khiến nó vô giá.

Matilda II được nhớ tới như biểu tượng cho sự ứng biến thời chiến của Anh và khái niệm xe tăng bộ binh. Nó chậm, pháo yếu, và khó bảo trì, nhưng giáp của nó cứu sống nhiều kíp xe, và sự phục vụ của nó ở Bắc Phi cùng Thái Bình Dương mang lại cho nó một vị trí trong lịch sử chiến tranh thiết giáp. Các xe còn tồn tại đứng trong bảo tàng ở Anh, Úc và Nga, và hình dáng đặc trưng của Matilda II — với thân xe dài và tháp pháo nhỏ — vẫn là một trong những hình ảnh dễ nhận biết nhất của Lục quân Anh trong Thế chiến II.

1. Thông tin chính

Mục	Nội dung
Loại	Xe tăng bộ binh
Xuất xứ	Vương quốc Anh
Thiết kế	1936–1939 (yêu cầu A12)
Phục vụ	1939–1955 (Lục quân Anh; sau đó với các nước sử dụng khác)
Sản xuất	Khoảng 2.987 chiếc
Nhà sản xuất	Vulcan Foundry, Ruston & Hornsby, London, Midland & Scottish Railway, và các hãng khác
Kíp xe	4 người (trưởng xe, pháo thủ, nạp đạn, lái xe)
Trọng lượng	Khoảng 27 tấn
Chiều dài	Khoảng 5,61 m (18 ft 5 in)
Chiều rộng	Khoảng 2,59 m (8 ft 6 in)
Chiều cao	Khoảng 2,52 m (8 ft 3 in)
Giáp	Tới 78 mm (mặt trước thân xe và tháp pháo)
Vũ khí chính	Pháo 2-pounder (40 mm) (93 viên đạn)
Vũ khí phụ	Súng máy 7,92 mm Besa, súng cối khói 2-inch trên một số mẫu
Động cơ	Hai động cơ diesel Leyland, tổng cộng khoảng 190 mã lực
Tốc độ	Khoảng 15 dặm/giờ (24 km/h) tối đa trên đường
Tầm hoạt động	Khoảng 160 dặm (257 km) trên đường
Biến thể đáng chú ý	Matilda II Mk II, Mk III, Mk IV, Mk V; Matilda Frog, Matilda Hedgehog, Matilda CDL

2. Nguồn gốc & phát triển

Khái niệm xe tăng bộ binh

Nguồn gốc của Matilda II nằm ở học thuyết giữa hai cuộc chiến của Lục quân Anh — học thuyết chia xe tăng thành hai loại: xe tăng tuần tiễu — nhanh và giáp mỏng, dùng để khai thác đột phá — và xe tăng bộ binh — chậm và giáp dày, dùng để yểm trợ bộ binh trong các cuộc tấn công vào phòng tuyến chuẩn bị sẵn. Matilda I — ra mắt năm 1937 — là xe tăng bộ binh chỉ có súng máy, và Bộ Chiến tranh nhanh chóng nhận ra cần một xe kế nhiệm được trang bị tốt hơn. Năm 1936, Bộ Chiến tranh ban hành yêu cầu A12 cho một xe tăng bộ binh mới với giáp đủ dày để chống lại bất kỳ pháo chống tăng nào đang phục vụ thời đó và pháo có khả năng đối phó xe tăng địch. Yêu cầu này là phản ứng trước bài học của Thế chiến I — khi xe tăng được dùng để yểm trợ bộ binh — và nỗi sợ rằng một cuộc chiến tương lai sẽ lại diễn ra chống lại các vị trí kiên cố.

Vulcan Foundry và A12

Nhiệm vụ thiết kế xe tăng mới được giao cho Vulcan Foundry — nhà sản xuất đầu máy xe lửa ở Lancashire, vốn không có kinh nghiệm thiết kế xe tăng trước đó. Dự án mang tên A12, và xe tăng được đặt tên Matilda — theo tên nữ anh hùng trong một cuốn sách thiếu nhi nổi tiếng — cái tên cũng từng được đặt cho Matilda I. Đội thiết kế Vulcan — do William Rigby dẫn đầu — tạo ra một xe tăng với thân xe dài, tháp pháo nhỏ, và giáp dày tới 78 mm — giáp dày nhất trên bất kỳ xe tăng nào đang phục vụ năm 1939. Nguyên mẫu đầu tiên được bàn giao năm 1938, và được thử nghiệm tại Cơ sở Thử nghiệm Chiến tranh Cơ giới — nơi giáp và khả năng leo trèo của nó được khen ngợi, dù tốc độ và pháo 2-pounder của nó bị chỉ trích. Matilda II được đặt hàng sản xuất năm 1939, và những xe đầu tiên được bàn giao mùa hè năm đó.

Thiết kế định hình bởi mối đe dọa

Thiết kế của Matilda II được định hình bởi mối đe dọa mà nó phải đối mặt: pháo chống tăng 37 mm của Đức — vũ khí chống tăng tiêu chuẩn của Đức năm 1939. Bộ Chiến tranh yêu cầu giáp có thể chống lại pháo 37 mm ở bất kỳ cự ly nào, và giáp trước 78 mm của Matilda II là quá đủ. Pháo 2-pounder của xe cũng là phản ứng trước mối đe dọa: nó có thể xuyên giáp bất kỳ xe tăng Đức nào đang phục vụ thời đó, dù nó không thể bắn đạn nổ mạnh hữu dụng. Matilda II vì vậy là xe tăng được thiết kế cho một kẻ thù cụ thể và một học thuyết cụ thể, và nó rất phù hợp với kẻ thù và học thuyết đó. Những hạn chế của nó — tốc độ chậm và khả năng nổ mạnh yếu — là cái giá của giáp, và Lục quân Anh chấp nhận cái giá đó vì tin rằng vai trò của xe tăng bộ binh là yểm trợ bộ binh, chứ không phải chiến đấu với xe tăng khác.

3. Thiết kế

Thân xe, xích và cơ động

Đặc điểm nổi bật nhất của Matilda II là thân xe dài và năm bánh xe chịu lực lớn ở mỗi bên, với xích chạy quanh toàn bộ chiều dài xe. Thân xe được thiết kế để vượt hào và leo chướng ngại vật, và tốc độ thấp của xe là lựa chọn có chủ ý: xe tăng bộ binh phải tiến lên với tốc độ của bộ binh đi bộ. Matilda II được trang bị hai động cơ diesel Leyland — cùng nhau sản sinh khoảng 190 mã lực — cho tốc độ tối đa khoảng 15 dặm/giờ trên đường và thấp hơn khi vượt địa hình. Hệ thống treo của xe đơn giản và chắc chắn, độ tin cậy của nó tốt theo tiêu chuẩn thời đó — dù hệ thống lái và hộp số cần bảo trì cẩn thận. Áp lực mặt đất của Matilda II tương đối thấp — giúp nó trên cát mềm của Sa mạc phía Tây — và động cơ diesel mang lại cho nó tầm hoạt động tốt cùng nguy cơ cháy thấp hơn so với xe tăng chạy xăng.

Giáp và bảo vệ

Giáp là tài sản mạnh nhất của Matilda II. Mặt trước thân xe và tháp pháo được bảo vệ bằng giáp dày tới 78 mm — giáp dày nhất trên bất kỳ xe tăng nào đang phục vụ năm 1939 và 1940. Giáp chủ yếu được đúc, và tháp pháo là một khối đúc duy nhất — mang lại cho nó hình dáng mịn màng, tròn trịa. Giáp của Matilda II khiến nó gần như miễn nhiễm với pháo chống tăng 37 mm và 50 mm của Đức ở cự ly chiến đấu thông thường, và pháo chống tăng Ý cũng vô hiệu tương tự. Hai bên sườn và phía sau được bảo vệ kém hơn — với giáp khoảng 55 mm — nhưng trong vai trò yểm trợ bộ binh ở cự ly gần như dự định, khả năng bảo vệ của Matilda II nhìn chung là đủ. Chiều cao của xe và tháp pháo nhỏ khiến nó trở thành mục tiêu khó bắn, và kíp xe rất tin tưởng vào giáp của nó — một yếu tố tinh thần quan trọng trong giao tranh ở Bắc Phi.

Vũ khí, kíp xe và công thái học

Matilda II mang kíp xe bốn người: trưởng xe, pháo thủ, nạp đạn viên và lái xe. Lái xe ngồi ở phía trước thân xe, trong khi trưởng xe, pháo thủ và nạp đạn viên làm việc trong tháp pháo. Tháp pháo nhỏ và chật chội — đặc biệt với pháo 2-pounder — và hệ thống thông gió của xe kém. Vũ khí chính là pháo 2-pounder — có thể xuyên giáp bất kỳ xe tăng Đức nào năm 1940 nhưng không thể bắn đạn nổ mạnh hữu dụng — một hạn chế nghiêm trọng trong vai trò yểm trợ bộ binh. Xe còn mang súng máy 7,92 mm Besa — lắp đồng trục với pháo chính — và một số mẫu có súng cối khói 2-inch trên nóc tháp pháo. Liên lạc của Matilda II bằng vô tuyến, và các mẫu sau có bộ đàm cải tiến. Điểm yếu chính của xe — ngoài tốc độ — là vũ khí: pháo 2-pounder bị pháo 75 mm và 88 mm của Đức vượt qua trong đấu pháo tầm xa, và Matilda II không bao giờ được nâng cấp lên vũ khí lớn hơn.

4. Thông số kỹ thuật

Hỏa lực

Vũ khí chính là pháo 2-pounder (40 mm) — có thể xuyên giáp bất kỳ xe tăng Đức nào năm 1940 nhưng không thể bắn đạn nổ mạnh hữu dụng — một hạn chế nghiêm trọng trong vai trò yểm trợ bộ binh. Xe mang 93 viên đạn pháo 2-pounder. Xe còn mang súng máy 7,92 mm Besa — lắp đồng trục với pháo chính — và một số mẫu có súng cối khói 2-inch trên nóc tháp pháo. Điểm yếu chính của xe — ngoài tốc độ — là vũ khí: pháo 2-pounder bị pháo 75 mm và 88 mm của Đức vượt qua trong đấu pháo tầm xa, và Matilda II không bao giờ được nâng cấp lên vũ khí lớn hơn.

Giáp và cơ động

Giáp là tài sản mạnh nhất của Matilda II. Mặt trước thân xe và tháp pháo được bảo vệ bằng giáp dày tới 78 mm — giáp dày nhất trên bất kỳ xe tăng nào đang phục vụ năm 1939 và 1940. Giáp chủ yếu được đúc, và tháp pháo là một khối đúc duy nhất — mang lại cho nó hình dáng mịn màng, tròn trịa. Giáp của Matilda II khiến nó gần như miễn nhiễm với pháo chống tăng 37 mm và 50 mm của Đức ở cự ly chiến đấu thông thường, và pháo chống tăng Ý cũng vô hiệu tương tự. Hai bên sườn và phía sau được bảo vệ kém hơn — với giáp khoảng 55 mm. Chiều cao của xe và tháp pháo nhỏ khiến nó trở thành mục tiêu khó bắn, và kíp xe rất tin tưởng vào giáp của nó. Xe dài khoảng 5,61 m, rộng khoảng 2,59 m, cao khoảng 2,52 m, nặng khoảng 27 tấn. Thân xe dài được thiết kế để vượt hào và leo chướng ngại vật, và áp lực mặt đất tương đối thấp giúp nó trên cát mềm của Sa mạc phía Tây.

Động cơ

Matilda II được trang bị hai động cơ diesel Leyland — cùng nhau sản sinh khoảng 190 mã lực — cho tốc độ tối đa khoảng 15 dặm/giờ (24 km/h) trên đường và thấp hơn khi vượt địa hình. Tầm hoạt động khoảng 160 dặm (257 km) trên đường. Động cơ diesel mang lại tầm hoạt động tốt cùng nguy cơ cháy thấp hơn so với xe tăng chạy xăng. Tốc độ tối đa khoảng 15 dặm/giờ của Matilda II là chậm nhất trong số các xe tăng lớn của Anh, và tốc độ vượt địa hình còn thấp hơn. Hệ thống treo của xe đơn giản và chắc chắn, độ tin cậy của nó tốt theo tiêu chuẩn thời đó — dù hệ thống lái và hộp số cần bảo trì cẩn thận.

5. Các biến thể

Xe tăng pháo: Các mẫu Mk II tới Mk V

Matilda II được sản xuất theo nhiều mẫu, và sự khác biệt giữa chúng chủ yếu nằm ở động cơ, hộp số và phụ kiện tháp pháo. Mk II là phiên bản sản xuất đầu tiên, với hai động cơ diesel Leyland và pháo 2-pounder. Mk III dùng động cơ Leyland khác và hộp số thiết kế lại, và là mẫu đầu tiên đông đảo nhất. Mk IV có động cơ cải tiến và tháp pháo thiết kế lại với quạt thông gió tốt hơn, và Mk V có hộp số mới cùng hệ thống lái thiết kế lại. Mỗi mẫu phản ánh bài học từ mẫu trước, và sự cải tiến đều đặn về độ tin cậy phản ánh nhu cầu thay đổi của chiến trường. Sản lượng Matilda II khoảng 2.987 xe được chia giữa nhiều hãng Anh, trong đó có Vulcan Foundry, Ruston & Hornsby và London, Midland & Scottish Railway.

Xe chuyên dụng Úc: Frog và Hedgehog

Ở Úc — nơi Matilda II phục vụ ở Thái Bình Dương — xe tăng được điều chỉnh cho chiến đấu rừng rậm. Matilda Frog là xe tăng phun lửa, với súng phun lửa thay cho súng máy thân xe và rơ-moóc nhiên liệu kéo phía sau xe. Matilda Hedgehog là biến thể lắp súng cối chĩa nòng, bắn loạt bảy quả bom nặng 65 pound — dùng để phá hủy boong-ke Nhật ở New Guinea và Borneo. Matilda CDL (Canal Defence Light — Đèn Phòng thủ Kênh đào) là biến thể lắp đèn pha mạnh trong tháp pháo — dùng cho chiến đấu ban đêm và làm chói mắt quân địch. Các biến thể Úc cho thấy khung gầm Matilda II thích ứng tới mức nào, và giáp cùng độ tin cậy của xe khiến nó có giá trị trong chiến trường mà tốc độ chậm của nó ít bất lợi hơn.

Matilda trong biên chế Liên Xô

Liên Xô nhận khoảng 1.084 xe Matilda II theo chương trình cho vay–cho thuê, và dùng chúng trên Mặt trận phía Đông — đáng chú ý trong giao tranh quanh Moscow năm 1941 và 1942. Kíp xe Liên Xô thấy giáp và động cơ diesel của Matilda II hữu ích, dù họ chỉ trích tốc độ chậm và pháo 2-pounder yếu so với T-34. Việc Matilda II phục vụ ở Liên Xô là một phần quan trọng của chương trình cho vay–cho thuê, và cho thấy xe tăng được phân phối rộng rãi tới các đồng minh của Anh tới mức nào. Các xe Matilda II của Liên Xô được rút khỏi biên chế năm 1943 — khi T-34 đã thay thế hoàn toàn chúng — nhưng chúng đã đóng vai trò hữu ích trong phòng thủ Moscow.

6. Tham chiến

Pháp và Arras

Lần ra mắt chiến đấu của Matilda II diễn ra ở Pháp tháng 5 năm 1940, khi các xe Matilda II của Lữ đoàn Xe tăng Lục quân 1 tham gia cuộc phản công tại Arras ngày 21 tháng 5. Cuộc tấn công — do Trung đoàn Xe tăng Hoàng gia 4 và 7 thực hiện — là nỗ lực táo bạo nhằm cắt qua đà tiến của Đức và giảm áp lực lên Lực lượng Viễn chinh Anh. Các xe Matilda II tiến qua bộ binh và pháo chống tăng Đức, và giáp dày của chúng khiến chúng gần như miễn nhiễm với vũ khí Đức. Cuộc tấn công gây hoảng loạn trong quân Đức — trong đó có Sư đoàn SS Totenkopf — và chỉ bị chặn lại khi quân Đức đưa pháo phòng không 88 mm lên và dùng chúng với vai trò chống tăng. Màn trình diễn của Matilda II tại Arras là một tiết lộ đối với quân Đức, và cho thấy thiết kế xe tăng Anh tiên tiến hơn họ mong đợi. Cuộc tấn công không thay đổi kết cục chiến dịch, nhưng chứng minh tiềm năng của Matilda II.

Sa mạc phía Tây: Nữ hoàng Sa mạc

Ở Bắc Phi, Matilda II mang biệt danh “Nữ hoàng Sa mạc” trong giao tranh năm 1940 và 1941. Trong Chiến dịch Compass — cuộc tấn công của Anh tháng 12 năm 1940 — các xe Matilda II của Sư đoàn Thiết giáp 7 phá hủy xe tăng và bộ binh Ý mà không bị trừng phạt, và giáp của chúng khiến chúng miễn nhiễm với pháo chống tăng Ý. Tại Bardia và Tobruk, các xe Matilda II yểm trợ các cuộc tấn công của bộ binh vào công sự Ý, và pháo 2-pounder của chúng phá hủy xe tăng Ý ở cự ly mà người Ý không thể đáp trả. Sự thống trị của Matilda II trên sa mạc kéo dài cho đến khi Quân đoàn Afrika của Đức tới năm 1941 — khi quân Đức triển khai pháo 88 mm với vai trò chống tăng và giáp của Matilda II không còn đủ. Tại đèo Halfaya và trong giao tranh quanh Tobruk, các xe Matilda II bị pháo 88 mm phá hủy ở tầm xa, và thời kỳ Matilda II làm nữ hoàng sa mạc kết thúc.

Thái Bình Dương: New Guinea và Borneo

Ở Thái Bình Dương, Matilda II tìm thấy vai trò mới trong chiến đấu rừng rậm ở New Guinea và Borneo. Lục quân Úc dùng Matilda II trong các chiến dịch 1943–1945 — nơi giáp dày của xe bảo vệ nó khỏi pháo chống tăng Nhật và khả năng yểm trợ bộ binh ở địa hình gần khiến nó vô giá. Xe phun lửa Matilda Frog và biến thể súng cối Matilda Hedgehog được dùng để phá hủy boong-ke Nhật, và động cơ diesel của Matilda II mang lại tầm hoạt động tốt trong rừng rậm. Matilda II phục vụ trong Lục quân Úc tới năm 1955 — lâu sau khi nó bị rút khỏi biên chế Anh — và là xe tăng Anh cuối cùng phục vụ trong Lục quân Úc. Việc Matilda II phục vụ ở Thái Bình Dương cho thấy một xe tăng lỗi thời ở châu Âu vẫn có thể có giá trị trong một chiến trường khác.

Mặt trận phía Đông và cho vay–cho thuê

Việc Matilda II phục vụ trên Mặt trận phía Đông — theo chương trình cho vay–cho thuê — là một phần quan trọng trong lịch sử của xe tăng. Kíp xe Liên Xô dùng Matilda II trong phòng thủ Moscow năm 1941 và 1942 — nơi giáp và động cơ diesel của nó được đánh giá cao, dù tốc độ chậm và pháo 2-pounder của nó bị chỉ trích. Việc Matilda II phục vụ theo chương trình cho vay–cho thuê cho thấy ngành công nghiệp xe tăng Anh đã hỗ trợ Liên Xô trong những tháng quan trọng năm 1941 — khi sản xuất xe tăng Liên Xô bị gián đoạn vì cuộc xâm lược của Đức. Matilda II không bao giờ là xe tăng lớn trên Mặt trận phía Đông, nhưng việc phục vụ của nó ở đó là biểu tượng cho hợp tác Đồng minh, và nó được ghi nhớ trong các bộ sử Nga về chiến tranh như một trong những xe tăng cho vay–cho thuê giúp phòng thủ Moscow.

7. Điểm mạnh

Điểm mạnh lớn nhất của Matilda II là giáp của nó. Năm 1940 và 1941, không pháo chống tăng Đức hay Ý nào đang phục vụ có thể xuyên giáp trước 78 mm của nó ở cự ly chiến đấu thông thường, và xe tăng có thể tiến lên dưới hỏa lực vốn sẽ phá hủy bất kỳ xe tăng Anh nào khác. Động cơ diesel mang lại tầm hoạt động tốt và nguy cơ cháy thấp hơn so với xe tăng chạy xăng, và độ tin cậy của nó tốt theo tiêu chuẩn thời đó. Khả năng leo trèo và khả năng vượt hào của Matilda II cũng tốt, và kíp xe rất tin tưởng vào khả năng bảo vệ của nó. Trong vai trò yểm trợ bộ binh, Matilda II là vũ khí đáng gờm, và màn trình diễn của nó ở Bắc Phi cùng Thái Bình Dương cho thấy một xe tăng chậm, bọc giáp dày vẫn có thể có giá trị khi được sử dụng đúng cách.

8. Điểm yếu

Các điểm yếu cũng rõ ràng không kém. Tốc độ tối đa của Matilda II khoảng 15 dặm/giờ là chậm nhất trong số các xe tăng lớn của Anh, và tốc độ vượt địa hình còn thấp hơn. Vũ khí chính — pháo 2-pounder — không thể bắn đạn nổ mạnh hữu dụng, hạn chế giá trị của nó trong vai trò yểm trợ bộ binh. Tháp pháo của xe chật chội, và hệ thống thông gió kém. Giáp của Matilda II — dù dày — không chống được pháo 88 mm của Đức, và giáp sườn dễ bị pháo chống tăng Đức tấn công ở cự ly gần. Matilda II cũng tốn kém để chế tạo, và sản xuất của nó được chia giữa nhiều hãng — khiến việc duy trì tiêu chuẩn nhất quán trở nên khó khăn. Dù vậy, thành tích tổng thể của Matilda II đáng tôn trọng, và nó là xe tăng Anh duy nhất phục vụ từ năm 1939 tới cuối chiến tranh mà không bị rút khỏi biên chế. So với Panzer III của Đức, Matilda II có giáp dày hơn và pháo tốt hơn năm 1940, nhưng chậm hơn và kém tin cậy hơn. So với M13/40 của Ý, Matilda II vượt trội về mọi mặt, và thống trị xe tăng Ý trên sa mạc. So với T-34 của Liên Xô, Matilda II có giáp dày hơn nhưng chậm hơn và trang bị kém hơn, và không thể chế tạo với cùng số lượng. So với M3 Stuart của Mỹ, Matilda II chậm hơn nhưng giáp dày hơn và trang bị tốt hơn. Sự kết hợp giữa giáp rất dày và tốc độ chậm khiến Matilda II trở thành phương tiện chuyên dụng, và hiệu quả của nó phải được đánh giá theo vai trò dự định: yểm trợ bộ binh chống lại phòng tuyến chuẩn bị sẵn — nơi nó nằm trong số những xe tăng tốt nhất của giai đoạn đầu chiến tranh.

9. Bên sử dụng & di sản

Anh và Khối Thịnh vượng chung

Đơn vị vận hành chính của Matilda II là Lục quân Anh — sử dụng nó trong Trung đoàn Xe tăng Hoàng gia và các lữ đoàn xe tăng lục quân của Quân đoàn Thiết giáp Hoàng gia. Xe tăng được cấp cho Lữ đoàn Xe tăng Lục quân 1 ở Pháp, Sư đoàn Thiết giáp 7 ở Bắc Phi, và Lữ đoàn Xe tăng Lục quân 1 cùng 32 ở Sa mạc phía Tây. Matilda II cũng được Lục quân Anh sử dụng ở Viễn Đông — dù với số lượng nhỏ — và bởi Lục quân Úc ở Thái Bình Dương. Các đơn vị vận hành Matilda II đánh giá cao khả năng bảo vệ và độ tin cậy của nó, và việc xe tăng phục vụ ở Bắc Phi cùng Thái Bình Dương mang lại cho nó một vị trí trong lịch sử chiến tranh thiết giáp Anh.

Cho vay–cho thuê và nước sử dụng hậu chiến

Liên Xô nhận khoảng 1.084 xe Matilda II theo chương trình cho vay–cho thuê, và dùng chúng trên Mặt trận phía Đông năm 1941 và 1942. Úc nhận Matilda II năm 1942 và dùng chúng ở Thái Bình Dương tới năm 1955. Matilda II cũng được Lục quân New Zealand và lực lượng Pháp Tự do sử dụng, và được Lục quân Hoa Kỳ đánh giá. Sau chiến tranh, Matilda II vẫn phục vụ trong Lục quân Úc và các đơn vị huấn luyện của Lục quân Anh, và cuối cùng bị rút khỏi biên chế năm 1955. Việc Matilda II xuất khẩu cho thấy xe tăng được phân phối rộng rãi tới các đồng minh của Anh tới mức nào, và nó vẫn được sử dụng lâu dài sau khi bị thay thế ở châu Âu.

Sự kết thúc của xe tăng bộ binh

Di sản của Matilda II rất phức tạp. Nó là một trong những xe tăng bộ binh cuối cùng của Anh, và việc nó bị Churchill thay thế — rồi Centurion — đánh dấu sự kết thúc của sự phân biệt giữa xe tăng bộ binh và xe tăng tuần tiễu trong học thuyết Anh. Centurion — đi vào biên chế năm 1945 — kết hợp khả năng bảo vệ của Matilda II với tốc độ của xe tuần tiễu, và trở thành tiêu chuẩn cho thiết kế xe tăng Anh hậu chiến. Đóng góp của Matilda II cho chiến tranh thiết giáp lâu dài hơn: nó cho thấy một xe tăng với giáp rất dày có thể thống trị chiến trường, và ảnh hưởng tới thiết kế các xe tăng Anh sau này — trong đó có Churchill — vốn dùng cùng khái niệm xe tăng bộ binh. Matilda II vì vậy khép lại một chương của lịch sử xe tăng Anh trong khi mở ra một chương khác — trong đó một xe tăng đa năng duy nhất sẽ thực hiện mọi vai trò trên chiến trường. Matilda II là một trong những xe tăng Anh nổi tiếng nhất của chiến tranh, và biệt danh “Nữ hoàng Sa mạc” đảm bảo vị trí của nó trong ký ức phổ biến. Các sử gia đã đánh giá lại Matilda II trong những thập niên gần đây — rời xa quan điểm ban đầu coi nó là xe tăng chậm và pháo yếu, và công nhận giáp, độ tin cậy cùng giá trị của nó trong vai trò yểm trợ bộ binh. Màn trình diễn của xe tăng ở Bắc Phi và Thái Bình Dương, cùng việc phục vụ ở Liên Xô, đã được đánh giá lại trong các tác phẩm của các tác giả như David Fletcher — những người nhấn mạnh vai trò của Matilda II như một cỗ máy làm việc chứ không phải vũ khí hào nhoáng. Ảnh hưởng của Matilda II đối với thiết kế xe tăng Anh sau này là gián tiếp nhưng có thật: sự nhấn mạnh vào bảo vệ và khả năng sống sót của kíp xe được đưa vào các chương trình Churchill và Centurion, và danh tiếng của Matilda II về việc chăm sóc kíp xe trở thành một phần lâu dài trong triết lý thiết kế xe tăng Anh. Việc đánh giá lại Matilda II bắt đầu trong thập niên 1970 và 1980, khi các sử gia tiếp cận hồ sơ thời chiến và tường thuật của kíp xe. Các bộ sử hậu chiến ban đầu thường coi Matilda II là thất bại, viện dẫn tốc độ chậm và pháo 2-pounder của nó. Công trình sau này — dựa trên nhật ký chiến tranh của đơn vị và hồ sơ chương trình sản xuất — cho thấy giáp của Matilda II là lợi thế đáng kể năm 1940 và 1941, và xe tăng trở thành một trong những xe tăng Anh đáng tin cậy nhất của chiến tranh. Kíp xe — được các sử gia phỏng vấn — luôn ca ngợi khả năng bảo vệ và khả năng leo trèo của nó, và họ đánh giá cao niềm tin mà giáp của nó mang lại. Việc đánh giá lại không biến Matilda II thành xe tăng vĩ đại theo nghĩa thông thường, nhưng xác lập nó là một thiết kế hợp lý và hữu ích, hoàn thành tốt công việc của mình.

Các xe còn tồn tại

Một số lượng đáng kể xe Matilda II còn tồn tại trong bảo tàng và bộ sưu tập tư nhân trên khắp thế giới. Bảo tàng Xe tăng tại Bovington ở Dorset lưu giữ nhiều ví dụ — trong đó có Matilda II Mk IV và Matilda Frog — một trong những hiện vật phổ biến nhất trong bảo tàng. Bảo tàng Chiến tranh Hoàng gia tại Duxford cũng lưu giữ một chiếc Matilda II, và Đài tưởng niệm Chiến tranh Úc ở Canberra có một chiếc Matilda II. Ở Úc, Đài tưởng niệm Quân đoàn Thiết giáp Hoàng gia Úc và Bảo tàng Xe tăng Lục quân tại Puckapunyal trưng bày một chiếc Matilda II, và Bảo tàng Thiết giáp và Pháo binh Úc ở Cairns lưu giữ các ví dụ. Số lượng lớn xe Matilda II còn tồn tại phản ánh sản lượng và thời gian phục vụ dài của loại xe, và đảm bảo xe tăng vẫn hiện diện trước công chúng. Các xe Matilda II còn tồn tại khác gồm ví dụ tại Bảo tàng Xe tăng Kubinka ở Nga — một trong những xe cho vay–cho thuê — và Bảo tàng Musée des Blindés tại Saumur ở Pháp. Ở Hoa Kỳ, Bảo tàng Thiết giáp và Kỵ binh Quốc gia tại Fort Benning lưu giữ một chiếc Matilda II, và nhiều xe Matilda II nằm trong tay tư nhân, xuất hiện tại các buổi trình diễn xe quân sự. Ít nhất một chiếc Matilda II được duy trì trong tình trạng vận hành, và xuất hiện tại sự kiện Tankfest của Bảo tàng Xe tăng. Các xe còn chạy đặc biệt có giá trị, vì chúng thể hiện chuyển động chậm rãi, đều đặn của Matilda II cùng tiếng động cơ đặc trưng — điều mà không bức ảnh nào truyền tải được — và giúp du khách hiểu vì sao kíp xe mô tả nó là chậm nhưng không thể ngăn chặn.

10. Câu hỏi thường gặp

Matilda II có phải là xe tăng tốt không?

Matilda II là xe tăng bộ binh tốt, xét theo vai trò dự định của nó. Nó bọc giáp dày, đáng tin cậy, và có khả năng yểm trợ bộ binh trong các cuộc tấn công vào phòng tuyến chuẩn bị sẵn. Nó quá chậm và trang bị quá yếu cho chiến đấu xe tăng đối đầu xe tăng, nhưng đó không phải là nhiệm vụ của nó. Kíp xe đánh giá cao khả năng bảo vệ của nó, và việc nó phục vụ ở Bắc Phi cùng Thái Bình Dương mang lại cho nó danh tiếng lâu dài.

Giáp của Matilda II dày bao nhiêu?

Matilda II có giáp trước dày tới 78 mm trên thân xe và tháp pháo — giáp dày nhất trên bất kỳ xe tăng nào đang phục vụ năm 1939 và 1940. Điều này khiến nó gần như miễn nhiễm với pháo chống tăng 37 mm và 50 mm của Đức cùng pháo chống tăng Ý ở cự ly chiến đấu thông thường.

Vì sao Matilda II được gọi là “Nữ hoàng Sa mạc”?

Matilda II mang biệt danh “Nữ hoàng Sa mạc” trong giao tranh ở Bắc Phi năm 1940 và 1941, khi giáp dày của nó khiến nó gần như miễn nhiễm với pháo chống tăng Ý và Đức. Binh sĩ Anh ở Sa mạc phía Tây đặt tên này cho nó vì nó thống trị chiến trường trong các chiến dịch sa mạc đầu tiên.

Có bao nhiêu xe Matilda II được chế tạo?

Khoảng 2.987 xe Matilda II được chế tạo trong giai đoạn 1939–1943, bởi nhiều hãng Anh, trong đó có Vulcan Foundry, Ruston & Hornsby và London, Midland & Scottish Railway. Khoảng 1.084 chiếc được gửi tới Liên Xô theo chương trình cho vay–cho thuê.

Matilda II có chiến đấu ở Thái Bình Dương không?

Có. Lục quân Úc dùng Matilda II trong rừng rậm New Guinea và Borneo năm 1943–1945, nơi giáp dày của xe và khả năng yểm trợ bộ binh khiến nó vô giá. Các biến thể Úc gồm xe phun lửa Matilda Frog và xe súng cối Matilda Hedgehog.

Matilda II phục vụ trong bao lâu?

Matilda II vẫn phục vụ trong biên chế Anh tới năm 1945, và trong biên chế Úc tới năm 1955 — lâu sau khi nó bị rút khỏi biên chế Anh. Thời gian phục vụ dài của nó ở Úc phản ánh giá trị của nó ở Thái Bình Dương — nơi tốc độ chậm của nó ít bất lợi hơn ở châu Âu.

Sources

• David Fletcher, The Matilda II Tank (Osprey Publishing, New Vanguard series).
• Bryan Perrett, The Matilda II Tank (Ian Allan, 1990s).
• David Fletcher, The Great Tank Scandal: British Armour in the Second World War (HMSO).
• The Tank Museum, Bovington, Matilda II collection records and vehicle guides.
• Chamberlain, Peter, and Ellis, Chris, British and American Tanks of World War II (Arms and Armour Press).
• Australian War Memorial, Matilda II collection records.