Chủ nghĩa phát xít Ý

Chủ nghĩa phát xít Ý là phong trào phát xít đầu tiên nắm quyền ở châu Âu, và là mô hình mà từ “phát xít” (fascism) bắt nguồn. Được Benito Mussolini sáng lập năm 1919, trong cơn hỗn loạn sau Thế chiến I, phong trào này hứa hẹn sự phục hưng dân tộc, trật tự và đế chế cho một nước Ý cảm thấy bị lừa gạt bởi hòa ước và lo sợ cách mạng.

Mussolini trở thành thủ tướng vào tháng 10 năm 1922, sau Cuộc Hành quân về Rome, và trong vòng bốn năm ông ta đã phá hủy nền dân chủ nghị viện và xây dựng chế độ độc tài độc đảng tồn tại đến tháng 7 năm 1943.

Nước Ý phát xít xâm lược Ethiopia, can thiệp vào Nội chiến Tây Ban Nha, ban hành luật chủng tộc chống Do Thái năm 1938, và tham gia Thế chiến II bên cạnh Đức Quốc xã vào tháng 6 năm 1940 — một cuộc chiến kết thúc bằng thảm họa quân sự, sự sụp đổ của Mussolini, một cuộc nội chiến giữa phát xít và chống phát xít, và chính Mussolini bị xử tử vào tháng 4 năm 1945.

Bài viết này kể câu chuyện về chủ nghĩa phát xít Ý như lịch sử, không phải là tuyên truyền: nó đến từ đâu, nó đã lấy và nắm giữ quyền lực như thế nào, nó đã làm gì ở trong và ngoài nước, nó rơi xuống như thế nào, và Ý nhớ như thế nào ngày nay.

Chủ đề vẫn còn tranh cãi ở Ý, nơi ký ức về chủ nghĩa phát xít chia rẽ gia đình và chính trị, và do đó bài viết này trình bày các sự kiện khi các nhà sử học hiểu chúng, ghi chú nơi diễn giải khác nhau, và tránh ngôn ngữ của cả những người ngưỡng mộ và kẻ thù của chế độ.

1. Thông tin chính

Nội dung	Một phong trào chính trị và chế độ dân tộc chủ nghĩa, độc tài, chế độ phát xít đầu tiên ở châu Âu
Người sáng lập và lãnh đạo	Benito Mussolini (1883-1945)
Thành lập	Tháng 3 năm 1919, với tư cách là Fasci di Combattimento ở Milan
Nắm quyền	Tháng 10 năm 1922 – tháng 7 năm 1943, với tư cách là một chế độ độc tài độc đảng từ 1925-1926
Sự kiện chính	Cuộc Hành quân về Rome (1922); Hiệp ước Lateran (1929); xâm lược Ethiopia (1935-1936); luật chủng tộc (1938); tham gia Thế chiến II (tháng 6 năm 1940); sụp đổ của Mussolini (25 tháng 7 năm 1943); Cộng hòa Salò (1943-1945); Mussolini bị xử tử (28 tháng 4 năm 1945)
Tư tưởng	Chủ nghĩa dân tộc cực đoan, sự sùng bái nhà lãnh đạo, chủ nghĩa tập đoàn, sự tôn vinh chiến tranh và đế chế, thù địch với chủ nghĩa tự do, chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản
Nạn nhân	Đối thủ chính trị, người chống phát xít, người Slovenia và người Croatia dưới sự cai trị của Ý, người Ethiopia, người Libya và người Do Thái Ý sau năm 1938
Ngày nay	Hiến pháp Ý cấm việc thành lập lại Đảng Phát xít; ký ức về chủ nghĩa phát xít vẫn còn tranh cãi về chính trị

2. Nguồn gốc của chủ nghĩa phát xít

Ý sau Thế chiến I

Ý bước vào Thế chiến I năm 1915 về phía Đồng minh, sau khi Hiệp ước London bí mật hứa hẹn những lợi ích lãnh thổ lớn với chi phí của Áo–Hung. Chiến tranh khiến Ý mất hơn 600.000 người chết và hơn một triệu người bị thương, và cuộc chiến trên mặt trận Isonzo cùng thảm họa Caporetto năm 1917 để lại những vết sẹo sâu.

Khi hòa bình đến, Ý nhận được ít hơn nhiều so với đã hứa: Ý giành được Trentino, Nam Tyrol và Trieste, nhưng không có Dalmatia và cũng không có thành phố Fiume, vốn trở thành chủ đề của một chiến dịch dân tộc chủ nghĩa gay gắt.

Những người theo chủ nghĩa dân tộc gọi kết quả đó là “chiến thắng bị cắt xén”, và cụm từ này đã chạm đến tâm trạng của một đất nước cảm thấy đã trả giá của chiến thắng mà không nhận được phần thưởng. Đồng thời, Ý đối mặt với khủng hoảng kinh tế, thất nghiệp hàng loạt, đình công và chiếm đất, cùng nỗi sợ — trong giới địa chủ, nhà công nghiệp và tầng lớp trung lưu — rằng một cuộc cách mạng xã hội như ở Nga năm 1917 đang đến với Ý.

Mussolini và Fasci di Combattimento

Benito Mussolini là một cựu nhà báo xã hội chủ nghĩa, bị khai trừ khỏi Đảng Xã hội năm 1914 vì ủng hộ Ý tham chiến. Tháng 3 năm 1919, tại Milan, ông ta sáng lập Fasci di Combattimento — “các nhóm chiến đấu” — một phong trào pha trộn chủ nghĩa dân tộc, sự sùng bái bạo lực và những lời hứa thay đổi xã hội cấp tiến.

Những người phát xít đầu tiên là một nhóm nhỏ và rời rạc: cựu binh, sinh viên, những kẻ phiêu lưu và cựu chiến binh thất nghiệp, gắn kết với nhau ít bởi một chương trình mà bởi một phong cách — áo sơ mi đen, chào kiểu La Mã, ngôn ngữ chiến tranh áp dụng vào chính trị — và bởi sự sẵn sàng dùng bạo lực chống lại kẻ thù.

Mục tiêu đầu tiên của họ là những người xã hội, công đoàn và các tổ chức nông dân Công giáo, và các đội phát xít, squadristi, đã đánh đập, đốt phá và giết chóc với sự dung túng, và thường là sự ủng hộ công khai, của cảnh sát và quân đội. Đến năm 1921 phong trào đã trở thành một đảng chính trị, Đảng Phát xít Quốc gia, và giành được 35 ghế trong cuộc bầu cử năm đó.

Mussolini tự giới thiệu mình là người duy nhất có thể cứu Ý khỏi cả cách mạng lẫn hỗn loạn, và ngày càng nhiều người Ý — cũng như các thể chế Ý — sẵn sàng tin ông ta.

Cuộc khủng hoảng năm 1922

Vào mùa thu năm 1922, Ý đang trong khủng hoảng chính trị. Đình công và chiếm đóng đã làm tê liệt nhiều vùng của đất nước, các chính phủ tự do đã mất uy quyền, và các đội phát xít kiểm soát nhiều vùng rộng lớn ở Thung lũng Po, nơi chúng đã phá hủy các tổ chức xã hội và công đoàn.

Mussolini yêu cầu quyền lực, và ngày 28 tháng 10 năm 1922 những người theo ông ta diễu hành về Rome — một cuộc phô trương sức mạnh hơn là một cuộc đảo chính quân sự, vì quân đội có thể đã ngăn chặn nó và Vua Victor Emmanuel III từ chối tuyên bố thiết quân luật.

Nhà vua mời Mussolini thành lập chính phủ, và ngày 31 tháng 10 năm 1922 Mussolini trở thành thủ tướng, đứng đầu một chính phủ liên minh. Ông ta 39 tuổi. Ông ta không thắng bầu cử và cũng không cướp quyền chỉ bằng vũ lực; quyền lực được trao cho ông ta bởi một vị vua sợ nội chiến, bởi một quốc hội hy vọng thuần hóa ông ta, và bởi một đất nước mệt mỏi vì hỗn loạn.

Cả ba đều sai, và trong vòng bốn năm Mussolini sẽ phá hủy chính hệ thống đã đưa ông ta lên.

3. Mussolini và cuộc hành quân ở Rome

Con đường dẫn đến quyền lực

Cuộc Hành quân về Rome là huyền thoại sáng lập của chủ nghĩa phát xít, và Mussolini đã dành hai mươi năm tiếp theo để biến nó thành truyền thuyết. Trên thực tế, cuộc diễu hành được dàn dựng cẩn thận: trong khi hàng nghìn phát xít tụ tập bên ngoài Rome, chính Mussolini chờ đợi ở Milan, sẵn sàng rời khỏi đất nước nếu nhà vua chống cự, và chỉ đi tàu đến Rome khi đã được mời thành lập chính phủ.

Huyền thoại quan trọng hơn sự thật, vì nó mang đến cho chế độ một câu chuyện về sự ra đời của chính mình — một cuộc cách mạng, không phải một sự bổ nhiệm — và câu chuyện đó được dạy trong trường học, được kỷ niệm trong các ngày lễ, và khắc lên các đài tưởng niệm.

Những năm đầu của chế độ là thời kỳ củng cố hơn là cách mạng: Mussolini cai trị trong liên minh với những người tự do, bảo thủ và dân tộc chủ nghĩa, và tự giới thiệu mình là một thủ tướng mạnh trong hệ thống hiện có, chứ không phải kẻ phá hủy nó.

Sự phá hủy đến dần dần, qua từng đạo luật được thông qua, mỗi đạo luật được trình bày như một biện pháp tạm thời, cho đến ngày không còn quốc hội nào để chống lại ông ta.

Cuộc khủng hoảng Matteotti

Bước ngoặt đến năm 1924, với vụ sát hại Giacomo Matteotti. Matteotti là một nghị sĩ xã hội chủ nghĩa, vào tháng 5 năm 1924 đã tố cáo Đảng Phát xít trong quốc hội vì dùng bạo lực và gian lận trong cuộc bầu cử tháng 4 năm 1924, và yêu cầu hủy bỏ cuộc bầu cử.

Ngày 10 tháng 6 năm 1924 ông bị bắt cóc và sát hại bởi những tên côn đồ phát xít, và thi thể của ông được tìm thấy hai tháng sau đó. Vụ giết người gây ra khủng hoảng: các đại biểu đối lập rút khỏi quốc hội để phản đối — cái gọi là Cuộc ly khai Aventine — và trong một khoảnh khắc dường như Mussolini có thể sụp đổ.

Thay vào đó, nhà vua từ chối cách chức ông ta, quân đội đứng về phía ông ta, và phe đối lập không có kế hoạch nào ngoài phản đối. Ngày 3 tháng 1 năm 1925, Mussolini nhận trách nhiệm về vụ giết người trong một bài phát biểu nổi tiếng trước quốc hội — “Tôi tuyên bố tại đây, trước hội đồng này, rằng tôi nhận trách nhiệm chính trị, đạo đức và lịch sử về mọi việc đã xảy ra” — và tuyên bố rằng từ nay Ý sẽ được cai trị bằng vũ lực.

Bài phát biểu được nhớ đến như lời tuyên bố công khai về chế độ độc tài, và trong vòng hai năm các đảng đối lập bị cấm, báo chí tự do bị phá hủy, và Mussolini cai trị một mình.

Trạng thái một đảng

Từ năm 1925 đến 1926, Mussolini hoàn thành việc phá hủy nền dân chủ Ý. Các “luật ngoại lệ” năm 1926 cấm mọi đảng phái chính trị trừ Đảng Phát xít, bãi bỏ báo chí tự do, thành lập một tòa án đặc biệt xét xử tội phạm chính trị, và lập một cảnh sát bí mật, OVRA, để theo dõi, bắt giữ và lưu đày đối thủ.

Hàng nghìn người chống phát xít bị giam trên đảo Lipari và ở những nơi giam giữ khác, hoặc bị buộc lưu vong sang Pháp, Anh và châu Mỹ, nơi họ hình thành hạt nhân của phong trào kháng chiến chống phát xít.

Mussolini cũng tái cấu trúc nhà nước: quốc hội bị thu nhỏ thành một con dấu cao su, chính quyền địa phương bị đặt dưới các quan chức được bổ nhiệm, và Đảng Phát xít trở thành con đường duy nhất đến đời sống công cộng. Ông ta tự xưng là Il Duce — Thủ lĩnh — và hình ảnh của ông ta có mặt khắp nơi: trong trường học, văn phòng, báo chí, và trong các công trình công cộng lớn của chế độ.

Chế độ độc tài không toàn trị như chế độ Quốc xã ở Đức, và nhà vua, quân đội cùng Giáo hội Công giáo vẫn giữ được một mức độ độc lập, nhưng đối với người Ý bình thường thì không còn phe đối lập hợp pháp, không còn báo chí tự do, và không có sự bảo vệ nào trước cảnh sát.

4. Nhà nước phát xít

Hiệp ước Lateran và Giáo hội

Năm 1929, Mussolini giải quyết cuộc tranh chấp lâu đời nhất trong chính trị Ý: xung đột giữa nhà nước Ý và Giáo hội Công giáo, vốn từ chối công nhận Vương quốc Ý kể từ khi Rome bị chiếm năm 1870.

Hiệp ước Lateran, ký ngày 11 tháng 2 năm 1929, thành lập Thành phố Vatican như một quốc gia độc lập, bồi thường cho Giáo hội về những tổn thất, và đặt Công giáo làm quốc giáo của Ý. Đối với Mussolini, hiệp ước là một thắng lợi chính trị lớn: nó giành được sự ủng hộ, hoặc ít nhất là sự trung lập, của Giáo hội và hàng triệu người Công giáo Ý, và trình bày ông ta như người đã hòa giải Ý với đức tin của mình. Đối với Giáo hội, hiệp ước mang lại sự bảo vệ và đặc quyền, bao gồm quyền kiểm soát giáo dục tôn giáo trong trường học, nhưng nó cũng trói buộc Giáo hội với một chế độ mà sau này sẽ khiến Giáo hội xấu hổ.

Giáo hoàng Pius XI, người đã ký hiệp ước, sau đó chỉ trích luật chủng tộc của chế độ và liên minh của nó với Đức Quốc xã, nhưng hiệp ước vẫn có hiệu lực, và được xác nhận, dưới hình thức sửa đổi, bởi Cộng hòa Ý sau chiến tranh.

Hiệp ước vẫn được trích dẫn ngày nay như thời điểm chủ nghĩa phát xít đạt được sự đáng kính mà trước đó nó chưa từng có.

Chủ nghĩa tập thể và nền kinh tế

Chủ nghĩa tập thể trong lý thuyết và thực hành

Chính sách kinh tế phát xít được xây dựng dựa trên một ý tưởng gọi là chủ nghĩa tập đoàn: tổ chức nền kinh tế thành các tập đoàn, mỗi tập đoàn tập hợp chủ sử dụng lao động và công nhân từ một ngành công nghiệp dưới sự giám sát của nhà nước, với đình công và phong tỏa bị cấm và các tranh chấp do nhà nước giải quyết.

Theo lý thuyết, chủ nghĩa tập đoàn là con đường thứ ba giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội, một hệ thống trong đó xung đột giai cấp sẽ được thay thế bằng hợp tác quốc gia.

Trên thực tế, đó là một hệ thống kiểm soát nhà nước có lợi cho chủ sử dụng lao động và bạn bè của chế độ: công nhân mất quyền đình công và quyền chọn công đoàn của mình, tiền lương bị giữ ở mức thấp, và các tập đoàn trở thành những cơ quan quan liêu phục vụ nhà nước hơn là các ngành mà chúng tuyên bố đại diện.

Chế độ cũng theo đuổi các công trình công cộng lớn — việc thoát nước đầm lầy Pontine, xây dựng các thị trấn mới, xây đường sá và đường sắt — và dùng các công trình này làm tuyên truyền, trình bày Mussolini như người xây dựng một nước Ý mới.

Thành tích kinh tế không đồng nhất: Ý đã công nghiệp hóa và cơ sở hạ tầng được cải thiện, nhưng mức sống của hầu hết người Ý tăng chậm, và nền kinh tế vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu và dễ tổn thương trước các cú sốc của thập niên 1930.

Propaganda và sự sùng bái của nhà lãnh đạo

Chế độ phát xít là một trong những chế độ đầu tiên ở châu Âu biến tuyên truyền thành công cụ trung tâm của chính phủ, và Mussolini hiểu sức mạnh của hình ảnh hơn bất kỳ chính trị gia Ý nào trước ông.

Gương mặt ông xuất hiện trên áp phích, tem, tiền xu và phim thời sự; các bài phát biểu của ông được phát trên radio và đăng trên mọi tờ báo; và chế độ đã sáng tạo ra các nghi lễ — chào kiểu La Mã, các cuộc mít tinh quần chúng, các ngày kỷ niệm Cuộc Hành quân về Rome — biến chính trị thành sân khấu.

Trường học dạy trẻ em ngưỡng mộ Duce, các tổ chức thanh niên tuyển cả bé trai lẫn bé gái từ sáu tuổi, và báo chí bị cấm in bất cứ điều gì chỉ trích chế độ. Tuyên truyền có hiệu quả trong ngắn hạn: nhiều người Ý, đặc biệt là giới trẻ, tin vào chế độ và tin vào bản thân Mussolini, và sự nổi tiếng của Duce đạt đỉnh vào giữa thập niên 1930, sau cuộc chinh phục Ethiopia.

Nhưng tuyên truyền cũng tạo ra một ảo tưởng nguy hiểm: nó khiến chính Mussolini tin rằng Ý mạnh hơn thực tế, và rằng người dân Ý sẽ theo ông vào bất kỳ cuộc chiến nào ông chọn. Ảo tưởng đó sẽ bị thử thách, và bị phá vỡ, trong Thế chiến II.

5. Chính sách đối ngoại và Đế quốc

Cuộc xâm lược Ethiopia

Chính sách đối ngoại phát xít được xây dựng dựa trên một ý tưởng duy nhất: Ý phải trở thành một đế chế vĩ đại, như Đế chế La Mã đã từng, và Địa Trung Hải phải trở thành một biển của Ý. Thử nghiệm đầu tiên của ý tưởng đó là Ethiopia, quốc gia châu Phi độc lập cuối cùng và là thành viên của Hội Quốc Liên.

Tháng 10 năm 1935, lực lượng Ý xâm lược Ethiopia từ Eritrea và Somaliland, sử dụng vũ khí hiện đại — máy bay, xe tăng, khí độc — chống lại một quân đội dũng cảm nhưng trang bị kém. Hội Quốc Liên lên án cuộc xâm lược và áp đặt trừng phạt, nhưng các lệnh trừng phạt nửa vời và không bao gồm dầu, còn Anh và Pháp không muốn mạo hiểm chiến tranh với Ý. Đến tháng 5 năm 1936, quân đội Ý đã chiếm Addis Ababa, và Mussolini tuyên bố Đế chế Ý.

Cuộc chinh phục là một thắng lợi cho chế độ trong nước, và sự nổi tiếng của Mussolini tăng vọt, nhưng về lâu dài nó cũng là một thảm họa: nó cô lập Ý về ngoại giao, đẩy Mussolini về phía liên minh với Hitler, và khiến Ý phải giữ một đế chế châu Phi mà Ý không đủ khả năng.

Cuộc chiếm đóng Ethiopia tàn bạo: người Ý dùng khí độc, thảm sát dân thường, và giết hại ước tính hàng trăm nghìn người Ethiopia, một con số vẫn còn tranh cãi nhưng hiện được các nhà sử học công nhận là tội ác chiến tranh quy mô lớn.

Liên minh với Đức Quốc xã

Cuộc chinh phục Ethiopia đã thay đổi hướng đi của chính sách đối ngoại Ý. Trước năm 1935, Mussolini tự giới thiệu mình là người bảo vệ trật tự châu Âu, và ông đã phản đối tham vọng của Hitler ở Áo. Sau Ethiopia, bị Hội Quốc Liên cô lập và bị các nền dân chủ lên án, ông quay sang Đức.

Hai nhà độc tài ký kết Trục Rome–Berlin vào tháng 10 năm 1936, và tháng 5 năm 1939 họ ký Hiệp ước Thép, một liên minh quân sự cam kết mỗi nước hỗ trợ nước kia trong chiến tranh. Liên minh ngay từ đầu đã không cân bằng: Đức là đối tác mạnh hơn, và giấc mơ của Mussolini về một quan hệ đối tác bình đẳng giữa hai đế chế phát xít không bao giờ thành hiện thực.

Sự can thiệp của Ý vào Nội chiến Tây Ban Nha (1936–1939), nơi Mussolini gửi hàng chục nghìn binh sĩ và máy bay để hỗ trợ Franco, đã làm sâu sắc thêm liên minh và làm cạn kiệt ngân khố Ý.

Các nhà sử học bất đồng về mức độ lựa chọn của Mussolini: một số cho rằng ông bị các nền dân chủ đẩy vào vòng tay Hitler, trong khi những người khác cho rằng ông chọn liên minh vì chia sẻ sự khinh miệt của Hitler đối với dân chủ và niềm tin của ông ta rằng chiến tranh là phép thử của các quốc gia. Điều không còn nghi ngờ là liên minh đã dẫn Ý vào một cuộc chiến mà Ý chưa sẵn sàng để chiến đấu.

Đế chế ở Libya

Ý đã nắm giữ Libya từ năm 1911, và dưới chế độ phát xít, thuộc địa trở thành một phòng thí nghiệm cho các ý tưởng của chế độ về đế chế và chủng tộc. Toàn quyền Libya, Italo Balbo, xây dựng đường sá, định cư nông dân Ý, và trình bày Libya như “bờ biển thứ tư” của Ý. Đồng thời, chế độ tiến hành một chiến dịch tàn bạo chống lại phong trào kháng chiến Libya, do Omar Mukhtar lãnh đạo, người bị bắt và treo cổ năm 1931.

Quân đội Ý dùng các trại tập trung ở sa mạc Libya, nơi hàng chục nghìn thường dân Bedouin bị lùa vào, và các nhà sử học ước tính hàng chục nghìn người Libya đã chết trong các trại và trong giao tranh — một con số, giống như số người Ethiopia đã chết, vẫn còn tranh cãi nhưng hiện được công nhận là một trong những tội ác lớn của chủ nghĩa thực dân Ý.

Kinh nghiệm Libya quan trọng đối với câu chuyện về chủ nghĩa phát xít Ý vì nó cho thấy bạo lực của chế độ không được phát minh trong Thế chiến II: nó được thực hành trước tiên trên các dân tộc thuộc địa, và những người chỉ huy ở Libya và Ethiopia sau này sẽ chỉ huy ở Balkan và ở Nga.

6. Luật chủng tộc và chiến tranh

Luật chủng tộc năm 1938

Cho đến năm 1938, chủ nghĩa phát xít Ý không phải là một phong trào chống Do Thái theo nghĩa của Đức Quốc xã. Người Do Thái Ý là một cộng đồng nhỏ — khoảng 40.000 đến 50.000 người — và họ hòa nhập tốt vào đời sống Ý; một số thậm chí là thành viên Đảng Phát xít, và Mussolini có bạn Do Thái và một tình nhân Do Thái. Điều đó thay đổi năm 1938, dưới áp lực từ liên minh với Đức và từ chính mong muốn của Mussolini chứng minh rằng chủ nghĩa phát xít Ý cũng cực đoan như chủ nghĩa Quốc xã.

Tháng 9 và tháng 11 năm 1938, chế độ ban hành luật chủng tộc: người Do Thái bị trục xuất khỏi trường học và trường đại học, bị cấm giữ chức vụ công và phục vụ trong lực lượng vũ trang, bị cấm kết hôn với người không phải Do Thái, và bị tước đoạt tài sản cùng quyền công dân.

Các luật này là một cú sốc đối với người Do Thái Ý, nhiều người trong số họ từng coi mình là người Ý trước tiên và người Do Thái sau, và chúng là bước ngoặt đối với chế độ: chúng cho thấy chủ nghĩa phát xít, từng tự nhận là phong trào thuần túy dân tộc, giờ đây sẵn sàng bức hại chính công dân của mình dựa trên chủng tộc.

Các luật này cũng đánh dấu thời điểm nhiều người Ý, kể cả một số người trong chế độ, bắt đầu nghi ngờ phán đoán của Mussolini.

Tham gia Thế chiến II

Ngày 10 tháng 6 năm 1940, Mussolini tuyên chiến với Anh và Pháp, từ ban công của Palazzo Venezia ở Rome, trước một đám đông reo hò. Ông tin rằng chiến tranh sắp kết thúc, rằng Pháp sắp sụp đổ và Anh sẽ sớm làm hòa, và Ý có thể tham gia chiến tranh vào phút cuối và đòi phần chiến lợi phẩm của mình — Nice, Corsica, Tunisia, Ai Cập. Ông đã sai về mọi thứ.

Quân đội Ý chưa sẵn sàng: xe tăng của nó nhẹ và không đáng tin cậy, máy bay của nó đã lỗi thời, công nghiệp của nó không thể sản xuất đủ vũ khí, và các tướng lĩnh của nó chưa lên kế hoạch cho một cuộc chiến dài.

Những chiến dịch đầu tiên là thảm họa: cuộc xâm lược Hy Lạp tháng 10 năm 1940 bị đẩy lùi, quân đội Ý ở Bắc Phi bị quân Anh đánh tan, và hải quân Ý chịu tổn thất nặng nề. Đức phải giải cứu đồng minh của mình hết lần này đến lần khác, ở Hy Lạp, ở Bắc Phi và ở Balkan, và mỗi lần giải cứu khiến Ý càng phụ thuộc vào Đức hơn. Đến năm 1942, binh sĩ Ý đang chết ở Nga, ở sa mạc và ở Balkan, trong một cuộc chiến mà Mussolini từng hứa sẽ ngắn ngủi và vinh quang, và người dân Ý bắt đầu hiểu rằng họ đã bị dẫn vào một thảm họa.

Thất bại và tan vỡ

Bước ngoặt đối với dư luận Ý là mùa đông 1942–43: thất bại tại El Alamein, mất Libya, quân đội Ý bị tiêu diệt trên sông Don tại Nga, và các thành phố Ý, trong đó có Milan, Turin và Genoa, bị Đồng minh ném bom.

Lương thực khan hiếm, chợ đen phát triển, và tuyên truyền của chế độ, từng hứa hẹn chiến thắng, giờ đây bị mâu thuẫn bởi trải nghiệm thất bại hằng ngày. Nhà vua, quân đội và giới công nghiệp bắt đầu tìm cách thoát khỏi chiến tranh, và ngay trong Đảng Phát xít cũng có những người tin rằng Mussolini phải ra đi.

Cuộc đổ bộ của Đồng minh lên Sicily ngày 10 tháng 7 năm 1943 khiến khủng hoảng trở nên cấp bách: trong vòng hai tuần, Đồng minh đã đổ bộ, quân đội Ý tại Sicily đang sụp đổ, và vụ ném bom Rome ngày 19 tháng 7 đưa chiến tranh đến tận thủ đô.

Hai mươi mốt năm cầm quyền của Mussolini sắp kết thúc, và nó sẽ kết thúc không phải bằng một cuộc nổi dậy của nhân dân mà bằng một cuộc bỏ phiếu của chính Đại Hội đồng Phát xít của ông ta.

7. Sự sụp đổ của Mussolini

Cuộc bỏ phiếu ngày 25 tháng 7 năm 1943

Hội đồng vĩ đại chuyển sang

Đêm 24–25 tháng 7 năm 1943, Đại Hội đồng Phát xít họp lần đầu tiên sau nhiều năm, và Dino Grandi, một cựu ngoại trưởng, đề xuất một nghị quyết kêu gọi khôi phục quyền hiến pháp của nhà vua — thực chất là một cuộc bỏ phiếu bất tín nhiệm Mussolini.

Cuộc tranh luận kéo dài suốt đêm, và rạng sáng ngày 25 tháng 7 nghị quyết được thông qua với 19 phiếu thuận và 8 phiếu chống. Mussolini, người từng kỳ vọng chiến thắng, đã choáng váng. Hôm sau, ông ta đến gặp Vua Victor Emmanuel III để báo cáo về cuộc họp, và nhà vua cách chức ông ta, ra lệnh bắt giữ, và bổ nhiệm Thống chế Pietro Badoglio làm thủ tướng.

Tin tức được đón mừng khắp nước Ý: đám đông xé bỏ chân dung Mussolini, Đảng Phát xít tự giải tán, và trong vài ngày dường như chiến tranh đã kết thúc. Nhưng chiến tranh chưa kết thúc. Chính phủ Badoglio tìm cách đàm phán đình chiến bí mật với Đồng minh, và ngày 8 tháng 9 năm 1943 hiệp định đình chiến được công bố — nhưng quân Đức, vốn đã dự đoán điều này, nhanh chóng chiếm đóng Ý, giải giáp quân đội Ý, và giải cứu Mussolini khỏi nhà tù trên đỉnh Gran Sasso, trong một cuộc đột kích táo bạo của lính dù Đức ngày 12 tháng 9.

Hiệp định đình chiến và chiếm đóng của Đức

Hiệp định đình chiến ngày 8 tháng 9 năm 1943 chia nước Ý làm hai. Ở miền nam, nhà vua và Badoglio, những người đã rời Rome, lập chính phủ dưới sự bảo vệ của Đồng minh và tuyên chiến với Đức tháng 10 năm 1943. Ở miền trung và miền bắc, quân Đức chiếm đóng đất nước, và Mussolini, được quân Đức giải cứu, được đưa lên làm người đứng đầu một nhà nước phát xít mới, Cộng hòa Xã hội Ý, đặt tại Salò trên hồ Garda.

Quân đội Ý tan rã: nhiều binh sĩ bị quân Đức bắt và đưa tới các trại lao động tại Đức, nơi hàng nghìn người chết, và nhiều người khác đơn giản trở về nhà. Đất nước giờ đây vừa ở trong nội chiến vừa ở trong chiến tranh thế giới, và giao tranh tiếp theo — giữa quân Đức và phát xít một bên, Đồng minh và du kích Ý bên kia — kéo dài đến mùa xuân năm 1945 và khiến hàng chục nghìn người Ý thiệt mạng.

Hiệp định đình chiến được nhớ đến tại Ý như một trong những sự kiện đáng xấu hổ và hỗn loạn nhất trong lịch sử đất nước, và ngày 8 tháng 9 vẫn là từ đồng nghĩa với phản bội và hỗn loạn.

Cộng hòa Salò

Cộng hòa Xã hội Ý, được biết đến với tên Cộng hòa Salò, là một nhà nước bù nhìn của Đức trên mọi phương diện trừ tên gọi. Mussolini là Duce của nó, nhưng quyền lực thực sự nằm trong tay đại sứ Đức và tư lệnh quân đội Đức, và lãnh thổ của Cộng hòa thu hẹp dần khi Đồng minh tiến lên bán đảo.

Hành động khủng khiếp nhất của Cộng hòa là tham gia vào Holocaust: sau khi Đức chiếm đóng, người Do Thái Ý, vốn bị luật chủng tộc bức hại nhưng chưa bị trục xuất, giờ đây bị săn lùng, bắt giữ và trục xuất tới Auschwitz. Trong số khoảng 40.000 người Do Thái tại Ý, khoảng 8.000 người bị trục xuất, và phần lớn trong số họ bị sát hại.

Cộng hòa cũng tiến hành một cuộc chiến tàn bạo chống lại du kích, với các vụ thảm sát dân thường — tại Fosse Ardeatine ở Rome, nơi 335 người bị sát hại tháng 3 năm 1944 để trả đũa một cuộc tấn công của du kích, và tại Marzabotto, nơi hơn 700 dân thường bị giết mùa thu năm 1944.

Những tội ác này do quân Đức và phát xít Ý cùng gây ra, và chúng là phần đen tối nhất của thời kỳ Salò.

Cái chết của Mussolini

Tháng 4 năm 1945, khi Đồng minh chọc thủng tuyến phòng thủ cuối cùng của Đức tại Ý và du kích nổi dậy tại các thành phố phía bắc, Mussolini rời Milan cùng tình nhân Clara Petacci và một nhóm nhỏ người theo, hy vọng đến Thụy Sĩ hoặc cố thủ lần cuối trên núi.

Ngày 27 tháng 4 năm 1945, gần làng Dongo trên hồ Como, đoàn xe bị du kích chặn lại, và Mussolini, cải trang trong áo khoác và mũ sắt Đức, bị nhận ra và bắt giữ. Hôm sau, ngày 28 tháng 4 năm 1945, ông ta và Petacci bị du kích bắn chết, theo lệnh của bộ chỉ huy du kích.

Thi thể của họ, cùng thi thể các lãnh tụ phát xít khác, được đưa tới Milan và treo ngược tại Piazzale Loreto, nơi đám đông lăng mạ họ — một cảnh tượng đã trở thành một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất về sự kết thúc chiến tranh tại châu Âu.

Thi thể Mussolini sau đó được chôn, đào lên và chôn lại nhiều lần, và nay nằm trong lăng mộ gia đình tại Predappio, vùng Romagna, nơi đã trở thành điểm hành hương của những người ngưỡng mộ ông ta. Hai ngày sau cái chết của ông ta, Adolf Hitler tự sát tại Berlin, và một tuần sau chiến tranh tại châu Âu kết thúc.

8. Ký ức và tranh luận ngày nay

Predappio và sự sùng bái Mussolini

Ký ức về Mussolini vẫn còn sống ở Ý, và không nơi nào rõ ràng hơn ở Predappio, thị trấn nhỏ ở Romagna nơi ông sinh ra và nơi ông được chôn cất. Mỗi năm, vào các ngày kỷ niệm ngày sinh, ngày mất của ông và Cuộc Hành quân về Rome, hàng nghìn người đến Predappio để thăm mộ, đặt hoa và mua quà lưu niệm — tượng bán thân, áp phích, chai rượu có khuôn mặt Mussolini trên nhãn — từ các cửa hàng của thị trấn.

Những người hành hương gồm các phát xít già, thanh niên cực hữu và khách du lịch, và sự hiện diện của họ là nguồn xấu hổ và giận dữ đối với nhiều người Ý, những người coi đó là sự tôn vinh một nhà độc tài.

Chính quyền thị trấn đã cố gắng quản lý hiện tượng này, và những năm gần đây đã có đề xuất biến nơi sinh của Mussolini thành một bảo tàng về chủ nghĩa phát xít, một nơi giáo dục thay vì tôn thờ.

Cuộc tranh luận về Predappio là cuộc tranh luận về cách nước Ý nên nhớ nhà độc tài của mình: như một tội phạm cần lên án, như một nhân vật lịch sử cần nghiên cứu, hay như một nhà lãnh đạo cần ngưỡng mộ.

Việc cuộc tranh luận vẫn chưa được giải quyết, tám mươi năm sau cái chết của ông ta, cho thấy sự chia rẽ của thời kỳ phát xít vẫn còn sâu sắc đến mức nào.

Hiến pháp và lệnh cấm

Cộng hòa Ý, được thành lập năm 1946, được xây dựng dựa trên sự từ chối chủ nghĩa phát xít. Hiến pháp năm 1948, trong điều khoản chuyển tiếp thứ mười hai của nó, cấm việc tái tổ chức, dưới bất kỳ hình thức nào, Đảng Phát xít đã giải tán, và một đạo luật năm 1952, Luật Scelba, biến việc xin lỗi cho chủ nghĩa phát xít hoặc tái lập đảng thành tội.

Trên thực tế, lệnh cấm được áp dụng không đồng đều: các đảng tân phát xít đã tồn tại dưới những tên gọi khác, và ranh giới giữa thảo luận lịch sử và xin lỗi cho chủ nghĩa phát xít rất khó vạch ra.

Cuộc tranh luận lại bùng lên trong những năm gần đây, khi các đảng cực hữu giành được phiếu bầu, và khi các chính trị gia bị cáo buộc giảm nhẹ tội ác của chủ nghĩa phát xít hoặc ca ngợi các công trình công cộng của Mussolini.

Các nhà sử học nhìn chung cho rằng lệnh cấm nên được hiểu như một biện pháp bảo vệ dân chủ, chứ không phải lệnh cấm nghiên cứu thời kỳ này, và rằng câu trả lời tốt nhất cho sự sùng bái Mussolini không phải kiểm duyệt mà là giáo dục — một bản tường thuật đầy đủ và trung thực về những gì chủ nghĩa phát xít đã làm, trong và ngoài nước, và về cái giá của nó.

Các nhà sử học và cuộc tranh luận

Cuộc tranh luận lịch sử về chủ nghĩa phát xít Ý là một trong những cuộc tranh luận phong phú nhất trong lịch sử châu Âu hiện đại, và nó đã đưa ra những phán đoán rất khác nhau. Renzo De Felice, nhà tiểu sử lớn của Mussolini, lập luận rằng chủ nghĩa phát xít là một hiện tượng riêng biệt, khác với chủ nghĩa Quốc xã, và rằng Mussolini là một người của thời đại mình, bị cuốn theo những sự kiện mà ông không kiểm soát hoàn toàn.

Emilio Gentile, một nhà sử học hàng đầu khác, lập luận rằng chủ nghĩa phát xít là một phong trào toàn trị với tư tưởng riêng, tôn giáo chính trị riêng, và dự án riêng nhằm tạo ra một người Ý mới.

Những người khác nhấn mạnh bạo lực của chế độ ngay từ đầu, và cho rằng sự khác biệt giữa chủ nghĩa phát xít Ý và chủ nghĩa Quốc xã Đức, dù có thật, không nên dùng để giảm nhẹ tội ác của bên nào. Điều các nhà sử học đồng ý là tầm quan trọng của các sự kiện: số người chết ở Ethiopia và Libya, luật chủng tộc, việc trục xuất người Do Thái, các vụ thảm sát trong nội chiến — và nhu cầu dạy những sự kiện đó cho mỗi thế hệ mới, để ký ức về chủ nghĩa phát xít dựa trên bằng chứng thay vì huyền thoại.

9. Di sản

Di sản của chủ nghĩa phát xít Ý được viết vào cảnh quan và chính trị của Ý. Nó được viết trong kiến trúc của Rome, nơi các tòa nhà hoành tráng của chế độ vẫn còn đứng; trong các thị trấn mới của vùng đầm lầy Pontine, vẫn mang những cái tên chế độ đặt cho chúng; trong các con đường và đường sắt; và trong hiến pháp cấm sự trở lại của đảng.

Nó cũng được viết trong ký ức của các nạn nhân: người Ethiopia và Libya đã chết dưới sự cai trị của Ý, những người chống phát xít bị giam cầm và lưu đày, người Do Thái bị trục xuất sau năm 1943, và các du kích cùng dân thường đã chết trong nội chiến.

Những người bảo vệ chế độ từng cho rằng Mussolini “đã khiến các chuyến tàu chạy đúng giờ”, một tuyên bố mà các nhà sử học đã chỉ ra phần lớn là huyền thoại, và rằng ông ta đã xây dựng một đế chế, một tuyên bố mà chiến tranh đã phá hủy.

Những gì còn lại là một câu chuyện cảnh báo: một nền dân chủ trao quyền lực cho một người hứa hẹn trật tự, và phát hiện ra quá muộn rằng trật tự không có tự do hoàn toàn không phải là trật tự, mà là sự im lặng của một đất nước đã mất quyền nói.

Những bài học cho ngày hôm nay

Những bài học của chủ nghĩa phát xít Ý vẫn còn được tranh luận, nhưng ba bài học được các nhà sử học chấp nhận rộng rãi. Thứ nhất, các nền dân chủ có thể bị phá hủy từ bên trong, bằng các phương tiện pháp lý, từng đạo luật một, và việc bảo vệ dân chủ đòi hỏi nhiều hơn bầu cử: nó đòi hỏi một báo chí tự do, một nền tư pháp độc lập, và những công dân sẵn sàng bảo vệ chúng.

Thứ hai, sự tôn vinh chiến tranh và đế chế sớm hay muộn cũng dẫn đến những cuộc chiến tranh thực sự với những nạn nhân thực sự, và một nhà lãnh đạo hứa hẹn vinh quang cuối cùng sẽ phải trả giá bằng sinh mạng của chính người dân mình.

Thứ ba, ký ức có ý nghĩa: cách một quốc gia nhớ các nhà độc tài của mình định hình cách quốc gia đó tự quản, và một quốc gia quên hoặc giảm nhẹ quá khứ của mình có nhiều khả năng lặp lại nó hơn. Ý chưa quên chủ nghĩa phát xít, và chính cuộc tranh luận về cách nhớ nó là dấu hiệu của một nền dân chủ lành mạnh — một nền dân chủ, không giống chế độ mà nó thay thế, có thể tranh luận với chính mình trước công chúng, và có thể thay đổi ý kiến.

Chủ nghĩa phát xít và chính từ đó

Chủ nghĩa phát xít Ý đã cho thế giới một từ, và từ này đã tồn tại lâu hơn chế độ tám mươi năm. “Chủ nghĩa phát xít” (Fascism) ngày nay được dùng, thường một cách lỏng lẻo, để mô tả bất kỳ phong trào độc tài nào, và các nhà sử học đã dành hàng thập kỷ tranh luận về ý nghĩa của từ này.

Một số cho rằng nó nên được dành riêng cho các phong trào như của Mussolini và Hitler, với sự kết hợp cụ thể của chủ nghĩa dân tộc, huy động quần chúng, sự sùng bái nhà lãnh đạo và sự tôn vinh bạo lực.

Những người khác cho rằng từ này mô tả một mô hình rộng hơn, một phong cách chính trị có thể xuất hiện ở nhiều quốc gia và nhiều thời kỳ. Cuộc tranh luận có ý nghĩa vì từ này mang một sức nặng đạo đức: gọi một phong trào là phát xít tức là lên án nó, và phủ nhận một phong trào là phát xít thường là để bảo vệ nó.

Lịch sử của chủ nghĩa phát xít Ý là nơi tốt nhất để bắt đầu cuộc tranh luận đó, vì đó là trường hợp gốc, phong trào đã phát minh ra từ này và phong cách này, và chế độ mà sự trỗi dậy và sụp đổ của nó cho thấy, rõ ràng hơn bất kỳ chế độ nào khác, chủ nghĩa phát xít là gì và cái giá của nó.

10. Câu hỏi thường gặp

Chủ nghĩa phát xít Ý là gì?

Chủ nghĩa phát xít Ý là một phong trào dân tộc chủ nghĩa, độc tài được thành lập bởi Benito Mussolini vào năm 1919. Nó cai trị Ý như một chế độ độc tài một đảng từ năm 1922 đến 1943, và đây là chế độ phát xít đầu tiên ở châu Âu.

Làm sao Mussolini lên nắm quyền được?

Mussolini trở thành thủ tướng vào ngày 31 tháng 10 năm 1922, sau Cuộc Hành quân về Rome, khi vua Victor Emmanuel III mời ông thành lập một chính phủ. Sau đó, ông đã phá hủy nền dân chủ nghị viện thông qua một loạt luật vào năm 1925-1926.

Luật chủng tộc năm 1938 là gì?

Luật chủng tộc năm 1938 đã tước bỏ quyền của người Do Thái Ý: họ bị trục xuất khỏi các trường học và trường đại học, bị cấm ra khỏi văn phòng công cộng và các lực lượng vũ trang, và bị cấm kết hôn với những người không phải là người Do Thái. Khoảng 8.000 người Do Thái Ý sau đó đã bị trục xuất, hầu hết trong số họ bị giết.

Mussolini rơi khi nào?

Mussolini đã bị nhà vua sa thải vào ngày 25 tháng 7 năm 1943, sau một cuộc bỏ phiếu bất tín nhiệm của Đại Hội đồng Phát xít. Ông đã được người Đức giải cứu và lãnh đạo nước Cộng hòa Salò con rối cho đến khi ông bị du kích bắt và xử tử vào ngày 28 tháng 4 năm 1945.

Cộng hòa Salò là gì?

Cộng hòa xã hội Ý, được gọi là Cộng hòa Salò, là một quốc gia bù nhìn của Đức ở miền bắc Ý từ năm 1943 đến năm 1945, đứng đầu bởi Mussolini. Nó đã tham gia vào việc trục xuất người Do Thái Ý và trong các vụ thảm sát dân thường và du kích.

Chủ nghĩa phát xít có bị cấm ở Ý ngày nay không?

Hiến pháp Ý cấm việc thành lập lại Đảng Phát xít, và Luật Scelba năm 1952 đã khiến việc xin lỗi về chủ nghĩa phát xít trở thành tội ác. Ký ức về chủ nghĩa phát xít và mộ của Mussolini tại Predappio vẫn còn bị tranh cãi về chính trị.

11. Nguồn

1. Renzo De Felice, Mussolini (tiểu sử nhiều tập, Einaudi) Ghi chép lại tiểu sử học thuật tiêu chuẩn của Mussolini và chế độ Phát xít.
2. Emilio Gentile, The Sacralization of Politics in Fascist Italy (Nhà xuất bản Đại học Harvard, 1996) Chủ nghĩa phát xít như một phong trào toàn trị và một tôn giáo chính trị.
3. R. J. B. Bosworth, Mussolini’s Italy: Life Under the Fascist Dictatorship, 1915-1945 (Penguin, 2006) Cuộc sống hàng ngày, chế độ và chiến tranh.
4. Wikipedia, “Italian Fascism“. “March on Rome”. “Italian racial laws” và “Italian Social Republic” niên đại, luật chủng tộc và nền cộng hòa Salò.
5. Bảo tàng Tưởng niệm Holocaust Hoa Kỳ, Bách khoa toàn thư Holocaust, “Italy” và “The Italian Social Republic” Tuân thủ luật chủng tộc và trục xuất người Do Thái Ý.
6. Paul Corner, The Fascist Party and Popular Opinion in Mussolini’s Italy (Nhà xuất bản Đại học Oxford, 2012) Ý kiến phổ biến dưới chế độ.
7. Alexander De Grand, Italian Fascism: Its Origins and Development (Đại học Nebraska Press, 2000) Xác định nguồn gốc và sự phát triển của phong trào.

Bài viết liên quan

• Bảo tàng Auschwitz-Birkenau
• Chiến tranh Trung – Nhật lần thứ hai
• Chương trình Lend-Lease