WAR ATLAS MILITARY HISTORY MAGAZINE · WWI — WWII
Máy bay Nakajima B5N Kate
1. Mở đầu
Máy bay Nakajima B5N Kate là máy bay ném bom ngư lôi tiêu chuẩn trên tàu sân bay của Hải quân Đế quốc Nhật Bản khi Chiến tranh Thái Bình Dương bùng nổ, và là loại máy bay đã giáng đòn mở đầu của Nhật Bản vào Hoa Kỳ.
Sáng ngày 7 tháng 12 năm 1941, các máy bay ném bom ngư lôi B5N thuộc đợt tấn công đầu tiên tại Trân Châu Cảng đã thả những quả ngư lôi chạy nông làm tê liệt hạm đội thiết giáp hạm Mỹ, trong khi các máy bay cùng loại mang bom tấn công các sân bay và tàu chiến khắp cảng.
Loại máy bay này, được Đồng minh đặt tên mã là “Kate”, tiếp tục phục vụ trong mọi chiến dịch tàu sân bay lớn của Nhật trong năm đầu chiến tranh, từ cuộc đột kích Ấn Độ Dương tới trận Midway và cuộc chiến tiêu hao kéo dài ở quần đảo Solomon, trước khi tuổi đời, tổn thất ngày càng tăng và sự xuất hiện của loại máy bay kế nhiệm đẩy nó sang vai trò huấn luyện và tuyến hai.
Máy bay Nakajima B5N Kate là sản phẩm của học thuyết tàu sân bay Nhật Bản thời kỳ giữa hai cuộc chiến tranh, vốn đặt máy bay ném bom ngư lôi vào trung tâm sức mạnh tấn công của hạm đội. Thiết kế của nó tiên tiến đáng kể so với năm 1937: một máy bay cánh thấp một tầng cánh với càng đáp thu vào được, cánh gập để cất giữ trên tàu sân bay và khung thân toàn kim loại gọn gàng, mang lại tốc độ và tầm bay mà các loại máy bay cùng thời không thể sánh kịp.
Vào thời điểm ra mắt, nó được coi là máy bay ném bom ngư lôi trên tàu sân bay tốt nhất thế giới, nhanh hơn Douglas TBD Devastator của Mỹ và Fairey Swordfish của Anh, và có thể mang một quả ngư lôi cỡ đầy đủ nặng 800 kg trên bán kính chiến đấu cho phép tàu sân bay Nhật tấn công từ ngoài tầm với của đối phương.
Thế nhưng chính triết lý thiết kế khiến nó nhanh — kết cấu nhẹ, không giáp, không thùng nhiên liệu tự hàn kín — đã khiến nó cực kỳ dễ bị tổn thương khi Đồng minh đưa vào sử dụng các máy bay tiêm kích nhanh và hỏa lực phòng không hiệu quả vào năm 1942.
Chỉ khoảng 1.149 chiếc Máy bay Nakajima B5N Kate được chế tạo, một con số khiêm tốn theo tiêu chuẩn của chiến tranh, và ngày nay gần như không còn chiếc nào tồn tại. Tuy nhiên, tầm quan trọng lịch sử của loại máy bay này vượt xa số lượng sản xuất của nó.
Nó là vũ khí của cuộc tấn công Trân Châu Cảng, công cụ đánh chìm các tàu chiến chủ lực Anh là Prince of Wales và Repulse ngoài khơi Malaya tháng 12 năm 1941, và đã tham gia phá hủy các tàu sân bay Mỹ Lexington và Yorktown.
Câu chuyện của nó vì thế không chỉ là câu chuyện của một loại máy bay, mà còn là câu chuyện về sự trỗi dậy và suy tàn của chính sức mạnh không quân hải quân Nhật Bản: xuất sắc, táo bạo và tiên tiến về kỹ thuật năm 1941, rồi dần bị bào mòn cho đến khi, vào năm 1944, Kate chỉ còn là máy bay huấn luyện, máy bay kéo bia và, trong những tháng cuối chiến tranh, máy bay thần phong.
2. Thông tin chính
| Vai trò | Máy bay ném bom ngư lôi trên tàu sân bay (kiêm ném bom và trinh sát) |
| Nhà sản xuất | Công ty Máy bay Nakajima, Nhật Bản |
| Bay lần đầu | Tháng 1 năm 1937 |
| Đưa vào sử dụng | Năm 1938 |
| Số lượng sản xuất | Khoảng 1.149 chiếc (kể cả nguyên mẫu) |
| Tổ lái | 3 người (phi công, hoa tiêu/ném bom, điện đài viên/xạ thủ) |
| Động cơ | 1 × Nakajima Sakae 11 (B5N1) hoặc Sakae 21 (B5N2), khoảng 1.000 mã lực |
| Tốc độ tối đa | Khoảng 378 km/giờ ở độ cao 3.600 m |
| Tầm bay | Khoảng 1.935 km |
| Vũ khí | 1 × ngư lôi 800 kg hoặc tối đa 800 kg bom; 1 × súng máy 7,7 mm phía sau |
| Tên mã Đồng minh | “Kate” |
| Nước sử dụng chính | Không quân Hải quân Đế quốc Nhật Bản |
| Số phận | Rút khỏi tuyến đầu 1943–1944; dùng làm máy bay huấn luyện và thần phong đến 1945; không còn chiếc nguyên bản hoàn chỉnh nào |
3. Nguồn gốc và yêu cầu
Yêu cầu hải quân năm 1935
Năm 1935, Hải quân Đế quốc Nhật Bản ban hành yêu cầu kỹ thuật, gọi là yêu cầu 10-Shi, cho một máy bay ném bom ngư lôi mới trên tàu sân bay để thay thế máy bay hai tầng cánh Yokosuka B4Y đang phục vụ.
B4Y là một máy bay tốt vào thời của nó, nhưng Hải quân biết rằng kỷ nguyên máy bay hai tầng cánh đang kết thúc: máy bay mới phải là loại một tầng cánh, phải đủ nhanh để sống sót trên mục tiêu được phòng thủ, và phải mang được ngư lôi trên không Type 91 tiêu chuẩn nặng 800 kg của Hải quân.
Yêu cầu kỹ thuật đòi hỏi một máy bay ba chỗ ngồi với tốc độ tối đa khoảng 330 km/giờ, tầm bay đủ để tấn công từ xa tàu sân bay, và khả năng gập cánh để cất giữ dưới boong. Hai nhà sản xuất được mời tham gia cạnh tranh: Nakajima và Mitsubishi.
Đội thiết kế của Nakajima, do Katsuji Nakamura đứng đầu, đã chế tạo một máy bay hiện đại đáng kinh ngạc. B5N — tên gọi nội bộ của Nakajima — là máy bay cánh thấp một tầng cánh toàn kim loại với buồng lái kín hoàn toàn cho ba thành viên tổ lái, càng đáp thu vào bằng thủy lực, và cánh gập lên ngay phía ngoài càng đáp.
Nguyên mẫu đầu tiên bay vào tháng 1 năm 1937, dùng động cơ hướng tâm Nakajima Hikari khoảng 840 mã lực. Thiết kế cạnh tranh B5M của Mitsubishi cũng là một thiết kế tốt, nhưng chậm hơn và càng đáp cố định cho thấy cách tiếp cận thận trọng hơn.
Sau các thử nghiệm cạnh tranh năm 1937, Hải quân chọn thiết kế của Nakajima, đặt hàng sản xuất với tên gọi Máy bay Tấn công trên Tàu sân bay Type 97 của Hải quân.
Ra mắt chiến đấu tại Trung Quốc
Máy bay Nakajima B5N Kate đi vào phục vụ năm 1938 và lần đầu tham chiến trên bầu trời Trung Quốc trong Chiến tranh Trung–Nhật lần thứ hai, hoạt động từ tàu sân bay và căn cứ trên bộ chống lại quân Trung Quốc.
Những chiến dịch đầu tiên này là nơi thử nghiệm quý giá: tổ lái học cách điều khiển máy bay một tầng cánh mới, thợ máy nắm được yêu cầu bảo dưỡng của nó, và Hải quân thu thập dữ liệu về độ tin cậy của động cơ Hikari trong điều kiện nhiệt đới.
Kinh nghiệm này cũng bộc lộ những hạn chế của động cơ, và phiên bản sản xuất thứ hai, B5N2, đã dùng động cơ hướng tâm Nakajima Sakae 21 mạnh hơn, khoảng 1.000 mã lực, trở thành động cơ tiêu chuẩn của loại máy bay này. Đến khi Nhật Bản gây chiến với các nước Đồng minh phương Tây tháng 12 năm 1941, B5N2 đã trang bị cho các phi đội ngư lôi của cả sáu tàu sân bay hạm đội thuộc Hạm đội Hàng không 1.
4. Thiết kế và phát triển
Khung thân và tính năng tàu sân bay
Khung thân của Máy bay Nakajima B5N Kate được xây dựng xoay quanh yêu cầu hoạt động trên tàu sân bay. Cánh thấp mang càng đáp chính, thu vào phía sau trong cánh, và các tấm cánh ngoài gập lên bằng tay, giảm sải cánh từ khoảng 15,5 m xuống chiều rộng cất giữ cho phép các tàu sân bay xếp chặt hầm chứa.
Thân máy bay là kết cấu bán liền khối bằng kim loại với buồng lái dài có kính bao phủ cả ba vị trí tổ lái xếp dọc: phi công phía trước, hoa tiêu-ném bom ở giữa, và điện đài viên-xạ thủ phía sau.
Vị trí của hoa tiêu có tấm kính dưới sàn để ngắm bom và ngư lôi, còn xạ thủ phía sau vận hành một khẩu súng máy linh hoạt Type 92 cỡ 7,7 mm. Đuôi máy bay thông thường, với đuôi ngang cố định và bánh lái lớn giúp phi công kiểm soát tốt ở tốc độ thấp khi thả ngư lôi.
Khả năng điều khiển của máy bay được tổ lái khen ngợi rộng rãi. Nó ổn định, phản ứng tốt và dễ bay, với tầm nhìn tốt từ buồng lái và tốc độ hạ cánh đủ thấp để vận hành an toàn trên boong tàu sân bay. Điểm yếu nghiêm trọng duy nhất của nó là xu hướng quay vòng trên mặt đất khi hạ cánh nếu phi công bất cẩn, một đặc tính chung của nhiều máy bay đuôi bánh lái thời kỳ đó.
Cánh gập, dù vận hành bằng tay, đơn giản và đáng tin cậy, và máy bay có thể nhanh chóng được đưa xuống hầm và sắp xếp lại — một yếu tố quan trọng đối với một không đoàn tàu sân bay phải tung ra một đợt tấn công lớn trong thời gian ngắn.
Động cơ và hiệu năng
Phiên bản sản xuất đầu tiên, B5N1, dùng động cơ hướng tâm Nakajima Hikari 3 công suất khoảng 840 mã lực, và 200 chiếc phiên bản này đã được chế tạo. B5N2, ra đời sau đó năm 1939, dùng động cơ Sakae 11 và sau này là Sakae 21, cả hai đều có công suất khoảng 1.000 mã lực, và chính phiên bản này đã tham chiến trong Chiến tranh Thái Bình Dương.
Sakae là động cơ hướng tâm 14 xi-lanh nhỏ gọn, đáng tin cậy, cũng trang bị cho Mitsubishi A6M2 Zero, và sự dùng chung này với Zero đã đơn giản hóa hậu cần trên tàu sân bay. Với động cơ Sakae, B5N2 có thể đạt khoảng 378 km/giờ ở độ cao và bay hành trình khoảng 260 km/giờ, với tầm bay tối đa khoảng 1.935 km — đủ, với tải trọng bom giảm, để mang lại bán kính chiến đấu hữu ích vài trăm km tính từ tàu sân bay.
Cái giá của sự nhẹ nhàng
Cái giá của hiệu năng đó là khả năng bảo vệ — hay đúng hơn là sự vắng mặt của nó. Giống như Zero, Máy bay Nakajima B5N Kate không có giáp bảo vệ tổ lái và không có thùng nhiên liệu tự hàn kín. Một loạt đạn duy nhất từ máy bay tiêm kích địch, hoặc một quả đạn phòng không nổ gần, cũng có thể biến máy bay thành quả cầu lửa.
Năm 1938 và 1941, khi đối phương còn yếu, đây là sự đánh đổi chấp nhận được để lấy tốc độ và tầm bay. Đến năm 1942, khi các máy bay tiêm kích Mỹ như Grumman F4F Wildcat và sau đó là F6F Hellcat xuất hiện với số lượng lớn, nó trở thành án tử, và tỷ lệ tổn thất của B5N trong năm 1942 và 1943 thật khủng khiếp.
Hải quân hiểu rõ vấn đề nhưng không có máy bay thay thế sẵn sàng: loại kế nhiệm dự kiến, Nakajima B6N Tenzan, mãi đến năm 1944 mới tới được hạm đội với số lượng lớn.
5. Mô tả kỹ thuật
Vũ khí và tấn công bằng ngư lôi
Vũ khí chính của Máy bay Nakajima B5N Kate là ngư lôi trên không Type 91, vũ khí cỡ 450 mm nặng khoảng 800 kg, mang trên giá dưới thân máy bay. Type 91 là một trong những ngư lôi trên không tốt nhất của chiến tranh, và các kỹ sư Nhật Bản đã lắp cho nó các cánh ổn định bằng gỗ — gọi là “Kyoban” — cho phép thả từ độ cao lớn hơn và tốc độ cao hơn so với các ngư lôi khác thời kỳ đó, và quan trọng hơn, cho phép nó chạy đúng hướng trong vùng nước nông của Trân Châu Cảng, nơi ngư lôi thông thường sẽ chạm đáy cảng.
Để ném bom ngang, máy bay có thể mang tối đa 800 kg bom, thường là một quả bom 800 kg hoặc ba quả bom 250 kg, do hoa tiêu-ném bom ngắm qua tấm kính dưới sàn. Để tự vệ, nó chỉ có một khẩu súng máy 7,7 mm phía sau, và các máy bay sau này có thêm khẩu thứ hai trong một số trường hợp, nhưng Kate không bao giờ là máy bay được trang bị vũ khí mạnh: khả năng phòng thủ của nó là tốc độ, máy bay tiêm kích hộ tống và yếu tố bất ngờ.
Một cuộc tấn công bằng ngư lôi trên Máy bay Nakajima B5N Kate là một thao tác kỷ luật và nguy hiểm. Đội hình sẽ tiếp cận mục tiêu ở độ cao khoảng 3.000 m, rồi bổ nhào nông xuống độ cao thả khoảng 20–30 m trên mặt nước, bay ngang ở tốc độ khoảng 200–250 km/giờ.
Phi công phải giữ máy bay hoàn toàn ổn định trong những giây cuối của đợt chạy trong khi hoa tiêu hô lệnh thả, và ngư lôi phải chạm nước đúng góc nếu không sẽ nổi lên, chìm xuống hoặc chạy lệch.
Trong những giây cuối đó, máy bay bay thẳng và ngang ở độ cao thấp, trực diện hỏa lực của mọi khẩu pháo trên tàu mục tiêu và các tàu hộ tống — khoảnh khắc nguy hiểm nhất của nhiệm vụ, và cũng là lúc sự thiếu giáp bọc quan trọng nhất.
Vai trò tổ lái và trang bị
Tổ lái ba người chia nhau công việc của nhiệm vụ. Phi công lái máy bay và, trong đợt chạy ngư lôi cuối cùng, giữ hướng bay và độ cao mà hoa tiêu yêu cầu. Hoa tiêu-ném bom, ngồi ở giữa, dẫn đường máy bay tới mục tiêu trên biển khơi — một nhiệm vụ đòi hỏi cao trong thời đại chưa có dẫn đường vô tuyến đáng tin cậy — và ngắm ngư lôi hoặc bom. Điện đài viên-xạ thủ, ở phía sau, phụ trách liên lạc, vận hành ăng-ten kéo cho tín hiệu Morse tầm xa, và điều khiển súng phía sau.
Máy bay mang theo radio, kính đo trôi dạt và kính ngắm bom theo thiết kế Nhật Bản, và một số máy bay có máy ảnh để trinh sát. Nó không có radar, và tổ lái dựa vào dẫn đường bằng mắt, tính toán vị trí và kỹ năng của hoa tiêu để tìm một hạm đội đang di chuyển trên biển.
6. Các biến thể
Gia đình Máy bay Nakajima B5N Kate khá nhỏ, và sự khác biệt giữa các phiên bản là vấn đề động cơ và chi tiết hơn là vai trò. B5N1, với khoảng 200 chiếc được chế tạo, là phiên bản sản xuất đầu tiên, dùng động cơ Hikari 3 công suất khoảng 840 mã lực và cánh quạt ba lá. B5N2, phiên bản sản xuất chính với khoảng 930 chiếc, dùng động cơ Sakae 11 và sau này là Sakae 21 công suất khoảng 1.000 mã lực, với cánh quạt hơi lớn hơn và một số thay đổi nhỏ ở vỏ động cơ và bộ làm mát dầu.
B5N2 là phiên bản của Máy bay Nakajima B5N Kate đã chiến đấu tại Trân Châu Cảng, Midway và quần đảo Solomon, và là phiên bản mà hầu hết mọi người nghĩ tới khi nói về Kate.
Ngoài hai mẫu sản xuất còn có một số ít nguyên mẫu và máy bay thử nghiệm. Nguyên mẫu đầu tiên, bay tháng 1 năm 1937, dùng động cơ Hikari và khác biệt về chi tiết so với B5N1 sản xuất.
Một vài chiếc B5N1 được chuyển đổi để thử nghiệm các cánh quạt và lắp đặt động cơ khác nhau, và ít nhất một máy bay đã được thử nghiệm làm máy bay ném bom ngư lôi thủy phi cơ, dù ý tưởng này không đi xa hơn.
Không có phiên bản trinh sát hay huấn luyện chuyên dụng nào được chế tạo với số lượng lớn; thay vào đó, những chiếc B5N tuyến đầu đã mòn được chuyển sang các đơn vị huấn luyện, nơi chúng phục vụ cho đến khi hỏng hoàn toàn hoặc bị dùng làm máy bay thần phong.
Thiết kế kế nhiệm, Nakajima B6N Tenzan, là máy bay lớn hơn, nhanh hơn với động cơ mạnh hơn, nhưng nó đến quá muộn và với số lượng quá ít để thay thế Kate trước khi lực lượng tàu sân bay Nhật Bản bị tiêu diệt.
7. Phục vụ chiến đấu
Trân Châu Cảng và cuộc tấn công mở đầu
Giờ phút vinh quang nhất — và tai tiếng nhất — của Máy bay Nakajima B5N Kate đến vào ngày 7 tháng 12 năm 1941. Sáu tàu sân bay của lực lượng tấn công dưới quyền Phó Đô đốc Nagumo đã tung ra 183 máy bay trong đợt đầu tiên, gồm 40 chiếc B5N mang ngư lôi và 49 chiếc B5N mang bom xuyên giáp 800 kg được cải tạo từ đạn pháo hải quân.
Các máy bay ném bom ngư lôi, do Trung tá Shigeharu Murata dẫn đầu, tấn công các thiết giáp hạm neo đậu dọc Battleship Row, và ngư lôi của chúng đánh trúng Oklahoma, West Virginia, California và Nevada, làm lật chiếc đầu tiên và đánh chìm hai chiếc khác ngay tại nơi neo đậu.
Các Máy bay Nakajima B5N Kate mang bom tấn công các sân bay và tàu chiến trong cảng, và đợt thứ hai bổ sung thêm B5N vào cuộc tấn công. Tổn thất của Nhật trong cuộc tấn công rất nhẹ: tổng cộng chín chiếc B5N bị mất, một cái giá nhỏ so với sự tàn phá gây ra.
Đánh chìm Prince of Wales và Repulse
Ba ngày sau, ngày 10 tháng 12 năm 1941, các Máy bay Nakajima B5N Kate thuộc Hạm đội Hàng không 22, hoạt động từ các căn cứ trên bộ ở Đông Dương, tham gia đánh chìm thiết giáp hạm Anh Prince of Wales và tuần dương hạm Repulse ngoài khơi bờ biển phía đông Malaya.
Hai con tàu, di chuyển không có yểm trợ trên không, bị tấn công bởi nhiều đợt máy bay ném bom Nhật, và ngư lôi từ B5N và máy bay ném bom Mitsubishi G4M Betty đánh trúng cả hai tàu nhiều lần cho đến khi chúng chìm với hơn 800 người thiệt mạng. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử các tàu chiến chủ lực trên biển bị đánh chìm chỉ bằng tấn công trên không, và nó gây chấn động Hải quân Hoàng gia Anh cũng như mọi hải quân trên thế giới.
Trong những tháng tiếp theo, Máy bay Nakajima B5N Kate yểm trợ cuộc tiến công của Nhật khắp Đông Nam Á, tấn công tàu thuyền và căn cứ Đồng minh từ Philippines tới Đông Ấn Hà Lan và Ấn Độ Dương, nơi tháng 4 năm 1942 chúng tham gia cuộc đột kích đánh chìm tàu sân bay Anh Hermes ngoài khơi Ceylon.
Midway, quần đảo Solomon và suy tàn
Bước ngoặt đối với Máy bay Nakajima B5N Kate, cũng như đối với toàn bộ Hải quân Nhật Bản, là trận Midway tháng 6 năm 1942. Các Máy bay Nakajima B5N Kate thuộc bốn tàu sân bay Nhật đã thực hiện nhiệm vụ tấn công đảo và, trong cuộc chiến hỗn loạn sau đó, tấn công các tàu sân bay Mỹ.
Chúng đã ghi được những cú đánh trúng — Máy bay Nakajima B5N Kate góp phần làm tê liệt tàu sân bay Yorktown, sau đó bị tàu ngầm kết liễu — nhưng cái giá thật khủng khiếp. Cả bốn tàu sân bay Nhật đều bị đánh chìm, và cùng với chúng là nòng cốt của các tổ lái ném bom ngư lôi đã qua huấn luyện của Nhật.
Những người đã luyện tập tấn công bằng ngư lôi trong nhiều năm, những người đã tấn công Trân Châu Cảng, đã chết, và Hải quân không thể thay thế họ. Từ Midway trở đi, hồ sơ chiến đấu của B5N là câu chuyện về sự tiêu hao đều đặn: tại trận Đông Solomon tháng 8 năm 1942 và tại Santa Cruz tháng 10 năm 1942, Kate tấn công các tàu sân bay Mỹ và chịu tổn thất nặng nề từ máy bay tiêm kích và hỏa lực phòng không, và mỗi trận đánh đều khiến các không đoàn tàu sân bay Nhật yếu đi hơn trước.
Đến năm 1943, Máy bay Nakajima B5N Kate đã lỗi thời, nhưng nó vẫn tiếp tục bay vì không còn gì khác. Nó phục vụ từ các căn cứ trên bộ ở quần đảo Solomon và New Guinea, nơi nó tấn công tàu thuyền Đồng minh vào ban đêm và thực hiện nhiệm vụ trinh sát, và phục vụ trong phòng thủ Rabaul, nơi tổ lái của nó đối mặt với sức mạnh không quân áp đảo của Đồng minh.
Tháng 6 năm 1944, tại trận Biển Philippines, số ít Máy bay Nakajima B5N Kate còn lại trên tàu sân bay Nhật đã bị quét sạch khỏi bầu trời trong “Great Marianas Turkey Shoot”, và sau trận đánh đó, loại máy bay này thực tế không còn tồn tại như một máy bay tàu sân bay tuyến đầu.
Những chiếc còn sống sót được chuyển sang các đơn vị huấn luyện tại Nhật Bản, và năm 1945 một số được dùng trong các cuộc tấn công thần phong chống lại hạm đội Mỹ ngoài khơi Okinawa. Những chiếc B5N cuối cùng bị phá hủy trên mặt đất hoặc tháo dỡ sau khi đầu hàng, và ngày nay không còn chiếc nguyên bản hoàn chỉnh nào trong bất kỳ bảo tàng nào.
8. Thông số kỹ thuật
Các số liệu dưới đây là của B5N2, phiên bản sản xuất chính, và chỉ mang tính ước lượng: các nguồn khác nhau đôi chút về tốc độ, tầm bay và trọng lượng, và hiệu năng của máy bay thay đổi theo tải trọng, độ cao và tình trạng của từng chiếc. Hồ sơ thời chiến của Nhật không đầy đủ, và các đánh giá sau chiến tranh của các đội kỹ thuật Đồng minh và các sử gia đã đưa ra các khoảng số liệu thay vì một con số dứt khoát duy nhất.
| B5N2 | |
|---|---|
| Chiều dài | 10,30 m |
| Sải cánh | 15,52 m |
| Chiều cao | 3,70 m |
| Diện tích cánh | 37,7 m² |
| Trọng lượng rỗng | Khoảng 2.279 kg |
| Trọng lượng có tải | Khoảng 4.100 kg |
| Động cơ | 1 × Nakajima Sakae 21, khoảng 1.000 mã lực |
| Tốc độ tối đa | Khoảng 378 km/giờ ở 3.600 m |
| Tốc độ hành trình | Khoảng 260 km/giờ |
| Tầm bay | Khoảng 1.935 km |
| Trần bay | Khoảng 8.260 m |
| Vũ khí | 1 × ngư lôi 800 kg hoặc 800 kg bom; 1 × súng máy 7,7 mm |
| Tổ lái | 3 người |
So với các loại máy bay cùng thời, B5N2 nhanh và có tầm bay xa: TBD Devastator của Mỹ, đối thủ trực tiếp của nó, chỉ đạt khoảng 332 km/giờ và có tầm bay ngắn hơn, trong khi Swordfish của Anh còn chậm hơn, dù dễ bay hơn nhiều và, nghịch lý thay, sống sót tốt hơn trong một số vai trò vì nó có thể hoạt động trong thời tiết mà Kate không thể.
Lợi thế của Máy bay Nakajima B5N Kate nằm ở sự kết hợp giữa tốc độ, tầm bay và tải trọng trong một máy bay tàu sân bay duy nhất — sự kết hợp mà không hải quân nào khác sánh được năm 1941.
Nhược điểm của nó, sự thiếu bảo vệ, cũng giống như Zero và các máy bay hải quân Nhật nói chung, và đó là nhược điểm chỉ trở nên quyết định khi Đồng minh bắt đầu giành ưu thế trên không.
9. Các nước sử dụng
Máy bay Nakajima B5N Kate chỉ được vận hành bởi Không quân Hải quân Đế quốc Nhật Bản, và trong Hải quân nó phục vụ cả trong các không đoàn tàu sân bay lẫn các hạm đội hàng không trên bộ. Khi Chiến tranh Thái Bình Dương bắt đầu, các phi đội tàu sân bay của nó bay từ sáu tàu sân bay hạm đội Akagi, Kaga, Soryu, Hiryu, Shokaku và Zuikaku, những con tàu thuộc Hạm đội Hàng không 1 đã tấn công Trân Châu Cảng.
Mỗi tàu sân bay mang một phi đội ngư lôi gồm 18 chiếc Máy bay Nakajima B5N Kate, mang lại cho lực lượng tấn công hơn một trăm chiếc Kate cho các chiến dịch mở đầu của chiến tranh. Khi chiến tranh tiếp diễn và các tàu sân bay hạm đội bị mất, máy bay phục vụ từ các tàu sân bay hạng nhẹ và từ các căn cứ trên bộ khắp Thái Bình Dương, bao gồm Rabaul, Truk và các sân bay ở New Guinea và quần đảo Solomon.
Không nước nào khác vận hành Máy bay Nakajima B5N Kate trong chiến đấu. Sau chiến tranh, các đội kỹ thuật Đồng minh đã kiểm tra các máy bay bị bắt giữ tại Nhật Bản, và ít nhất một máy bay được chuyển tới Hoa Kỳ để đánh giá, nhưng loại máy bay này không bao giờ được bất kỳ không quân nào khác sử dụng.
Tuy nhiên, ảnh hưởng của nó lan rộng hơn: bài học từ thành công ban đầu và sự dễ bị tổn thương sau này của Kate đã được mọi hải quân vận hành máy bay tàu sân bay nghiên cứu, và thiết kế của máy bay — một máy bay ném bom ngư lôi một động cơ nhanh, tầm bay xa — đã trở thành khuôn mẫu cho máy bay tấn công tàu sân bay thời hậu chiến, từ Douglas AD Skyraider của Mỹ trở đi.
10. Di sản và đánh giá
Vì sao Kate quan trọng
Máy bay Nakajima B5N Kate quan trọng đối với lịch sử vì nó là máy bay của Trân Châu Cảng. Hình ảnh máy bay ném bom ngư lôi lướt trên mặt nước của cảng, và các thiết giáp hạm lật úp dưới ngư lôi của nó, là một trong những hình ảnh tiêu biểu của Thế chiến II, và nó đã khắc sâu Kate trong ký ức công chúng như biểu tượng của sức mạnh không quân hải quân Nhật Bản.
Các sử gia cũng đánh giá cao loại máy bay này như một nghiên cứu điển hình về điểm mạnh và điểm yếu trong thiết kế máy bay Nhật Bản: B5N, vào năm 1937 và 1941, là một máy bay thực sự tiên tiến, nhanh hơn và có tầm bay xa hơn bất cứ thứ gì đối phương có thể đưa lên không từ tàu sân bay, và nó được lái bởi các tổ lái có trình độ huấn luyện tấn công bằng ngư lôi tốt nhất thế giới.
Sự kết hợp đó đã tạo ra đòn tấn công tàu sân bay tàn khốc nhất trong những tháng đầu chiến tranh.
Sự suy tàn của Máy bay Nakajima B5N Kate cũng mang tính giáo dục không kém. Nó cho thấy triết lý thiết kế đánh đổi khả năng bảo vệ lấy hiệu năng có thể thành công rực rỡ khi đối phương còn yếu và thất bại thảm khốc khi đối phương bắt kịp.
Nó cũng cho thấy tổ lái đã qua huấn luyện không thể thay thế được như thế nào: Nhật Bản đã mất các tổ lái ngư lôi giỏi nhất tại Midway và quần đảo Solomon, và không số lượng máy bay sản xuất nào có thể thay thế họ.
Câu chuyện của Máy bay Nakajima B5N Kate vì thế là lời cảnh báo về giới hạn của công nghệ khi thiếu nguồn nhân lực để sử dụng nó, và về sự nguy hiểm của một thiết kế không có biên độ dự phòng cho ngày đối phương trở nên mạnh hơn.
Những chiếc còn lại và ký ức
Không còn chiếc Máy bay Nakajima B5N Kate nguyên bản hoàn chỉnh nào tồn tại. Một xác máy bay được trục vớt từ Thái Bình Dương đã được trưng bày từng phần, và một bản sao kích thước thật được chế tạo cho bộ phim Tora! Tora! Tora!
(1970) — cải tạo từ máy bay huấn luyện Vultee BT-13 của Mỹ — đôi khi bị nhầm là Kate thật, nhưng đó chỉ là đạo cụ phim, không phải máy bay thời chiến. Loại máy bay này vẫn tồn tại trong các mô hình bảo tàng, trong các trình mô phỏng bay, và trong hồ sơ lịch sử, nơi nó vẫn là một trong những máy bay Nhật Bản được nghiên cứu nhiều nhất của chiến tranh.
Tên mã Đồng minh của nó, Kate, vẫn là cái tên mà nó được biết đến nhiều nhất trong thế giới nói tiếng Anh, nhắc nhớ về hệ thống mà tình báo Đồng minh đặt tên đơn giản, dễ nhớ cho máy bay Nhật — “Kate” cho máy bay ném bom ngư lôi, “Zero” cho máy bay tiêm kích, “Betty” cho máy bay ném bom — những cái tên đã tồn tại lâu hơn cả cuộc chiến.
11. Câu hỏi thường gặp
Nakajima B5N Kate là gì?
Máy bay Nakajima B5N Kate là máy bay ném bom ngư lôi tiêu chuẩn trên tàu sân bay của Hải quân Đế quốc Nhật Bản trong Thế chiến II, một máy bay một tầng cánh một động cơ ba chỗ ngồi được thiết kế để mang ngư lôi trên không Type 91 nặng 800 kg của Hải quân.
Nó bay lần đầu tháng 1 năm 1937 và đi vào phục vụ năm 1938, và đến tháng 12 năm 1941, nó trang bị cho các phi đội ngư lôi của cả sáu tàu sân bay hạm đội thuộc Hạm đội Hàng không 1.
Máy bay nhanh và có tầm bay xa so với thời của nó, với cánh gập để cất giữ trên tàu sân bay và khung thân toàn kim loại gọn gàng, và nó là máy bay dẫn đầu cuộc tấn công Trân Châu Cảng ngày 7 tháng 12 năm 1941, nơi ngư lôi của nó làm tê liệt hạm đội thiết giáp hạm Mỹ.
Có bao nhiêu chiếc B5N Kate được chế tạo?
Tổng cộng khoảng 1.149 chiếc Máy bay Nakajima B5N Kate đã được chế tạo, kể cả nguyên mẫu: khoảng 200 chiếc B5N1 với động cơ Hikari công suất khoảng 840 mã lực, và khoảng 930 chiếc B5N2 với động cơ Sakae công suất khoảng 1.000 mã lực.
Đây là số lượng sản xuất nhỏ so với hàng nghìn chiếc Zero và máy bay tàu sân bay Mỹ được chế tạo trong chiến tranh, và nó phản ánh năng lực hạn chế của ngành công nghiệp máy bay Nhật Bản cùng quyết định của Hải quân tập trung nguồn lực vào máy bay tiêm kích và loại kế nhiệm B5N, B6N Tenzan, vốn đến quá muộn và với số lượng quá ít để thay thế Kate trước khi lực lượng tàu sân bay Nhật Bản bị tiêu diệt.
B5N đóng vai trò gì tại Trân Châu Cảng?
Máy bay Nakajima B5N Kate bay trong cả hai đợt tấn công Trân Châu Cảng ngày 7 tháng 12 năm 1941. Bốn mươi chiếc Máy bay Nakajima B5N Kate mang ngư lôi trong đợt đầu tiên, do Trung tá Shigeharu Murata dẫn đầu, tấn công các thiết giáp hạm trên Battleship Row, đánh chìm hoặc làm tê liệt Oklahoma, West Virginia, California và Nevada, trong khi 49 chiếc B5N mang bom tấn công các sân bay và tàu chiến trong cảng.
Ngư lôi được lắp đặt đặc biệt của chúng, với các cánh ổn định bằng gỗ, có thể chạy trong vùng nước nông của cảng, nơi ngư lôi thông thường sẽ chạm đáy, và thành công của cuộc tấn công phần lớn nhờ sự chuẩn bị kỹ thuật này. Tổn thất của Nhật trong cuộc tấn công rất nhẹ, với tổng cộng chỉ chín chiếc B5N bị mất.
Vì sao B5N dễ bị tổn thương đến vậy?
Máy bay Nakajima B5N Kate không có giáp bảo vệ tổ lái và không có thùng nhiên liệu tự hàn kín, một sự đánh đổi có chủ ý để lấy tốc độ và tầm bay, giống như Zero và các máy bay hải quân Nhật khác.
Triết lý thiết kế đằng sau nó cho rằng một máy bay nhanh, tầm bay xa và tấn công trước sẽ không cần bảo vệ, và năm 1941, khi đối phương còn yếu, đây là tính toán hợp lý. Khi các máy bay tiêm kích Mỹ như Wildcat và Hellcat xuất hiện với số lượng lớn năm 1942, và khi hỏa lực phòng không Đồng minh cải thiện, một loạt đạn duy nhất cũng có thể khiến máy bay bốc cháy, và tỷ lệ tổn thất trở nên rất cao.
Hải quân hiểu rõ vấn đề nhưng không có máy bay thay thế sẵn sàng, và Kate tiếp tục bay vì không còn gì khác.
Loại máy bay nào thay thế B5N?
Loại máy bay thay thế dự kiến là Nakajima B6N Tenzan, một máy bay ném bom ngư lôi lớn hơn và nhanh hơn với động cơ mạnh hơn, được thiết kế để mang cùng quả ngư lôi 800 kg với tốc độ cao hơn và bảo vệ tổ lái tốt hơn.
B6N bay lần đầu năm 1941, nhưng quá trình phát triển bị trì hoãn bởi vấn đề động cơ và yêu cầu sản xuất, và nó chỉ tới được hạm đội với số lượng lớn vào năm 1944, quá muộn để cứu lực lượng không quân tàu sân bay Nhật Bản, vốn đã bị tiêu diệt tại Midway và quần đảo Solomon.
Bản thân B6N cũng chỉ được chế tạo với số lượng khiêm tốn, khoảng 1.268 chiếc, và nó đã chiến đấu trong năm cuối chiến tranh cùng với các Kate còn lại, lúc đó đang phục vụ làm máy bay huấn luyện và thần phong.
Ngày nay còn chiếc B5N nào tồn tại không?
Không còn chiếc Máy bay Nakajima B5N Kate nguyên bản hoàn chỉnh nào tồn tại. Xác máy bay được trục vớt từ Thái Bình Dương đã được trưng bày từng phần, gồm một phần thân được trục vớt từ biển, và một bản sao kích thước thật được chế tạo cho bộ phim Tora! Tora! Tora!
(1970) — cải tạo từ máy bay huấn luyện Vultee BT-13 của Mỹ — đôi khi bị nhầm là Kate thật, nhưng đó chỉ là đạo cụ phim, không phải máy bay thời chiến. Loại máy bay này vẫn tồn tại trong các mô hình bảo tàng, trong các trình mô phỏng bay và trong hồ sơ lịch sử, nơi nó vẫn là một trong những máy bay Nhật Bản được nghiên cứu nhiều nhất của chiến tranh, và tên mã Đồng minh của nó, Kate, vẫn là cái tên mà nó được biết đến nhiều nhất trong thế giới nói tiếng Anh.
12. Nguồn
- Wikipedia, “Nakajima B5N” — số lượng sản xuất (khoảng 1.149 chiếc được chế tạo), chuyến bay đầu tiên, dữ liệu hiệu năng và lịch sử chiến đấu.
- René J. Francillon, Japanese Aircraft of the Pacific War (Putnam, 1970) — tài liệu tham khảo tiêu chuẩn bằng tiếng Anh về thiết kế, quá trình phát triển và các biến thể của B5N.
- Mark R. Peattie, Sunburst: The Rise of Japanese Naval Air Power, 1909–1941 (Naval Institute Press, 2001) — học thuyết và yêu cầu 10-Shi đằng sau chiếc Kate.
- Jonathan Parshall and Anthony Tully, Shattered Sword: The Untold Story of the Battle of Midway (Potomac Books, 2005) — vai trò của B5N tại Midway và sự mất mát của các tổ lái ngư lôi được huấn luyện.
- Gordon Prange, At Dawn We Slept: The Untold Story of Pearl Harbor (McGraw-Hill, 1981) — vai trò của Kate trong cuộc tấn công Trân Châu Cảng và ngư lôi nước nông.
- United States Strategic Bombing Survey, The Japanese Aircraft Industry (1947) — số lượng sản xuất thời chiến và dữ liệu động cơ.
Đọc thêm
- Osamu Tagaya, Imperial Japanese Naval Aviator 1937–45 (Osprey, 2003).
- Henry Sakaida, Imperial Japanese Navy Aces 1937–45 (Osprey, 1998).