Chiến thuật phản công

1. Mở đầu

Ngày 5 tháng 12 năm 1941, Liên Xô phản công trước Moscow, đẩy quân Đức lùi 100 đến 200 kilômét và cứu thủ đô — vào đúng thời điểm quân đội Đức đã cạn kiệt sức lực trong tuyết. Phản công là cuộc tấn công đáp trả cuộc tấn công của địch, nhằm giành lại đất đã mất, tiêu diệt lực lượng tấn công, hoặc giành thế chủ động từ kẻ địch đã dàn trải quá mức. Đó là một trong những ý tưởng cổ xưa nhất trong chiến tranh, và nguy hiểm nhất: phản công quá sớm sẽ đâm vào kẻ địch còn mạnh và được tiếp tế đầy đủ, trong khi phản công quá muộn sẽ thấy kẻ địch đã củng cố thành quả và đào hầm trú ẩn. Nghệ thuật của phản công, trên hết, là nghệ thuật về thời điểm — biết khi nào kẻ tấn công đã cạn kiệt sức lực, khi nào tuyến tiếp tế của nó bị kéo căng, khi nào quân của nó mệt mỏi và mất tổ chức, và khi nào thời điểm tấn công trở lại đã đến. Các cuộc phản công vĩ đại trong lịch sử — tại Moscow tháng 12 năm 1941, tại El Alamein tháng 11 năm 1942, tại Inchon tháng 9 năm 1950 — đều được thực hiện vào thời điểm kẻ tấn công đã chạm giới hạn tiến quân, và tất cả đều xoay chuyển cục diện chiến tranh.

Phản công có ý nghĩa vì không cuộc tấn công nào có thể kéo dài mãi. Mọi cuộc tấn công, dù thành công đến đâu, đều tiêu hao người, nhiên liệu, đạn dược và thời gian, và kéo dài tuyến tiếp tế xa khỏi căn cứ. Kẻ tấn công tiến lên, và càng tiến nó càng yếu đi, trong khi bên phòng thủ, rút về nguồn tiếp tế của mình, càng mạnh lên. Thời điểm mà hai đường đó giao nhau — thời điểm kẻ tấn công yếu nhất và bên phòng thủ mạnh nhất — là thời điểm phản công, và chỉ huy nhận ra nó và hành động theo nó có thể biến thất bại thành chiến thắng. Lịch sử Thế chiến II, phần lớn, là lịch sử phản công: cuộc phản công của Liên Xô trước Moscow, cuộc phản công của Anh tại El Alamein, cuộc phản công của Đức ở Ardennes, và cuộc phản công của Đồng minh ở Normandy sau Ngày D. Bài viết này giải thích phản công hoạt động như thế nào, khi nào nó thành công, khi nào nó thất bại, và vì sao nó vẫn là một trong những ý tưởng quan trọng nhất trong tư duy quân sự.

2. Thông tin chính

Định nghĩa	Cuộc tấn công đáp trả cuộc tấn công của địch, nhằm giành lại đất, tiêu diệt kẻ tấn công, hoặc giành thế chủ động
Điều kiện chủ chốt	Kẻ tấn công đã dàn trải quá mức: tuyến tiếp tế bị kéo căng, quân mệt mỏi, dự bị đã đưa vào chiến đấu
Ví dụ kinh điển	Cuộc phản công của Liên Xô trước Moscow, 5 tháng 12 năm 1941; El Alamein, tháng 11 năm 1942; Stalingrad (Chiến dịch Uranus), tháng 11 năm 1942; Inchon, tháng 9 năm 1950
Ví dụ thất bại	Cuộc phản công của Đức ở Ardennes, tháng 12 năm 1944 — Trận Bulge
Yêu cầu	Dự bị mới, tình báo chính xác về điểm yếu của kẻ tấn công, bất ngờ, và tuyến tiếp tế an toàn
Rủi ro	Phản công thất bại khiến bên phòng thủ yếu hơn trước, với dự bị đã tiêu hao

3. Khái niệm

Logic của tấn công và phòng thủ

Phản công dựa trên quan sát đơn giản về chiến tranh, được nhà lý luận Phổ Carl von Clausewitz trình bày có hệ thống lần đầu trong cuốn Về chiến tranh, xuất bản sau khi ông mất năm 1832. Clausewitz lập luận rằng phòng thủ là hình thức chiến tranh mạnh hơn, vì bên phòng thủ chiến đấu trên mặt đất họ biết rõ, với tuyến tiếp tế ngắn và sự ủng hộ của dân chúng, trong khi kẻ tấn công phải tiến vào vùng đất xa lạ, với tuyến tiếp tế ngày càng dài và sự kiệt sức ngày càng tăng. Kẻ tấn công, Clausewitz viết, chạm tới “điểm cực đỉnh” — điểm mà sức mạnh của nó đã cạn và nó không thể tiến xa hơn — và vượt qua điểm đó, nếu tiếp tục tấn công, nó yếu đi với mỗi bước. Nhiệm vụ của bên phòng thủ là sống sót cho đến khi kẻ tấn công chạm tới điểm cực đỉnh, rồi phản công. Ý tưởng này đơn giản khi nói ra và khó thực hành, vì nó đòi hỏi bên phòng thủ làm điều khó nhất trong chiến tranh: rút lui, nhường đất, hứng chịu đòn của địch, và chờ đợi, trong khi dân chúng đòi hành động và binh lính đòi trả thù, thời điểm phản công sẽ thành công.

4. Nguồn gốc

Phản công trong lịch sử

Phản công xưa như chiến tranh có tổ chức. Tại Cannae năm 216 TCN, tướng Carthage Hannibal để quân La Mã tiến vào trung tâm đội hình của mình, rồi khép lại hai sườn và tiêu diệt họ — phản công bằng bao vây, vẫn là ví dụ kinh điển của chiến thuật này. Tại Waterloo năm 1815, Công tước Wellington, vốn phòng thủ cả ngày, mở cuộc tiến công tổng lực vào buổi tối, khi quân Pháp kiệt sức, và đánh đuổi họ khỏi chiến trường. Trong Thế chiến I, phản công là phản ứng tiêu chuẩn trước đột phá, và thường được thực hiện quá nhanh, với quân mệt mỏi và không chuẩn bị, nên thất bại và làm tăng thương vong. Trong Thế chiến II, phản công trở thành nghệ thuật tác chiến, được lên kế hoạch ở cấp tập đoàn quân và phương diện quân, với dự bị mới, pháo binh chuẩn bị và không quân yểm trợ. Các cuộc phản công của Liên Xô năm 1941–43, của Đức năm 1942–44, và của Đồng minh năm 1944–45 đều được lên kế hoạch như vậy, và chúng quyết định chiến tranh.

5. Ví dụ nổi tiếng

Kẻ tấn công và bên phòng thủ

Phản công không phải trận đánh giữa hai quân đội theo nghĩa thông thường: đó là trận đánh giữa kẻ tấn công đã tiêu hao sức lực và bên phòng thủ đã giữ gìn sức lực. Lực lượng của kẻ tấn công, đến thời điểm phản công, đã phân tán dọc tuyến tiến quân, mệt mỏi, thiếu nhiên liệu và đạn dược, và thường không còn dự bị, vì dự bị đã đưa vào duy trì cuộc tấn công. Trái lại, lực lượng của bên phòng thủ tập trung, sung sức, và được tiếp tế từ căn cứ gần, và bao gồm dự bị mà bên phòng thủ cố ý giữ lại cho cuộc phản công. Bảng dưới đây trình bày hai phía tại thời điểm phản công điển hình, lấy cuộc phản công của Liên Xô trước Moscow tháng 12 năm 1941 làm ví dụ.

	Đức (kẻ tấn công)	Liên Xô (bên phản công)
Tình trạng	Kiệt sức sau năm tháng tiến quân; ở cuối tuyến tiếp tế cách căn cứ 1.000 km; không quần áo mùa đông; phương tiện đóng băng	Sư đoàn Siberia mới, mặc quần áo mùa đông, trên ván trượt tuyết; tuyến tiếp tế ngắn; chiến đấu trên quê hương
Sức mạnh	Khoảng 1 triệu người trên mặt trận Moscow, nhưng phân tán và suy yếu	Khoảng 1 triệu người trong cuộc phản công, tập trung vào các khu vực hẹp
Xe tăng	Ít xe tăng còn chạy; nhiều xe đóng băng hoặc hết nhiên liệu	Khoảng 800 xe tăng, bao gồm T-34, trong cuộc phản công
Không quân yểm trợ	Không quân Đức bị tuyết và giá lạnh giữ mặt đất; ít máy bay bay	Không quân Liên Xô, hoạt động từ sân bay gần, trên không
Chỉ huy	Thống chế Fedor von Bock (Cụm tập đoàn quân Trung tâm)	Tướng Georgy Zhukov

Moscow, tháng 12 năm 1941: hai phía

Bảng cho thấy vì sao cuộc phản công thành công: không chỉ là vấn đề số lượng, mà là tình trạng. Quân Đức có nhiều người hơn trên toàn mặt trận, nhưng họ phân tán, mệt mỏi và lạnh, trong khi quân Liên Xô tập trung, sung sức và ấm. Phản công, theo nghĩa này, là chiến thuật biến sức mạnh của kẻ tấn công — bước tiến của nó — thành điểm yếu, bằng cách đánh vào thời điểm bước tiến đã tự cạn kiệt.

6. Áp dụng trong trận đánh

Moscow, 5 tháng 12 năm 1941: cuộc phản công cứu thủ đô

Cuộc phản công của Liên Xô trước Moscow bắt đầu ngày 5 tháng 12 năm 1941, và là ví dụ kinh điển của phản công trong Thế chiến II. Quân đội Đức, vốn tiến hơn 1.000 kilômét từ tháng 6, chỉ còn cách Moscow 30 kilômét, và bị chặn lại, không phải bởi phòng thủ Liên Xô, mà bởi giá lạnh, bùn lầy và chính sự kiệt sức của họ. Ngày 5 tháng 12, Liên Xô tấn công, với các sư đoàn mới đưa từ Siberia — các sư đoàn được giải phóng khỏi Viễn Đông sau khi Liên Xô biết, qua điệp viên Richard Sorge ở Tokyo, rằng Nhật Bản sẽ không tấn công Liên Xô — và với mùa đông đứng về phía họ. Cuộc phản công đẩy quân Đức lùi 100 đến 200 kilômét, và cứu Moscow. Cái giá rất đắt: Liên Xô mất, theo một số ước tính, hàng trăm nghìn người trong giao chiến mùa đông, nhưng quân đội Đức, vốn sắp thắng, bị đẩy lùi, và không bao giờ đến gần thủ đô Liên Xô như vậy nữa. Cuộc phản công tháng 12 năm 1941 là bước ngoặt của chiến tranh ở phía đông, và là phản công theo nghĩa thuần túy nhất: nó đánh vào kẻ tấn công đã chạm tới điểm cực đỉnh, và đánh bằng lực lượng mới mà kẻ tấn công không biết tồn tại.

Các sư đoàn Siberia

Các sư đoàn mới làm nên cuộc phản công đến từ Siberia và Viễn Đông, và họ đến mùa thu năm 1941, kịp cho mùa đông. Họ là các sư đoàn được huấn luyện chiến tranh mùa đông, mặc quần áo mùa đông, trên ván trượt tuyết, và theo lời một sĩ quan Đức, họ là “những binh lính giỏi nhất của người Nga”. Sự xuất hiện của họ là bí mật: quân Đức không biết họ tồn tại, và không biết Liên Xô có thể chuyển họ về phía tây vì Nhật Bản đã quyết định tấn công về phía nam, chống Hoa Kỳ và Anh, thay vì về phía bắc, chống Liên Xô. Các sư đoàn Siberia là dự bị làm nên cuộc phản công, và nhắc nhở rằng phản công, trên hết, là vấn đề dự bị: không có quân mới, không thể có phản công, và bên phòng thủ đã tiêu hao dự bị trong phòng thủ thì không còn gì để đánh trả.

Stalingrad, tháng 11 năm 1942: Chiến dịch Uranus

Cuộc phản công vĩ đại nhất của Thế chiến II, và một trong những cuộc phản công vĩ đại nhất lịch sử, là Chiến dịch Uranus, cuộc phản công của Liên Xô tại Stalingrad, bắt đầu ngày 19 tháng 11 năm 1942. Tập đoàn quân số 6 của Đức, dưới quyền Tướng Friedrich Paulus, đã chiến đấu tiến vào Stalingrad và chiếm hầu hết thành phố, nhưng làm vậy với cái giá là sức lực, và hai sườn của họ, phía bắc và phía nam thành phố, do quân Romania và Ý giữ, những người trang bị kém và không có xe tăng. Kế hoạch của Liên Xô, do Zhukov và Tổng tham mưu trưởng Alexander Vasilevsky vạch ra, là tấn công các sườn yếu, bao vây Tập đoàn quân số 6, và tiêu diệt nó. Cuộc tấn công bắt đầu ngày 19 tháng 11, trong tuyết và sương mù, và trong bốn ngày, hai gọng kìm Liên Xô gặp nhau tại Kalach, trên sông Don, và Tập đoàn quân số 6 — khoảng 300.000 người — bị bao vây. Quân Đức cố phá vòng vây, và cố tiếp tế cho quân đội bằng đường không, nhưng cả hai nỗ lực đều thất bại, và ngày 2 tháng 2 năm 1943, Tập đoàn quân số 6 đầu hàng. Chiến dịch Uranus là phản công bằng bao vây, và nó tiêu diệt toàn bộ quân đội Đức. Đó cũng là thời điểm thế chủ động ở phía đông chuyển vĩnh viễn sang Liên Xô.

El Alamein và Ardennes: thành công và thất bại

Cuộc phản công tại El Alamein, tháng 11 năm 1942, là loại phản công khác: nó không phải đáp trả cuộc tấn công của Đức, mà là đỉnh cao của cuộc tấn công của Anh đã chuẩn bị nhiều tháng. Tập đoàn quân số 8 của Anh, dưới quyền Tướng Bernard Montgomery, tấn công quân Đức–Ý dưới quyền Thống chế Erwin Rommel tại El Alamein, ở Ai Cập, ngày 23 tháng 10 năm 1942, và sau hai tuần giao chiến, quân của Rommel vỡ trận và rút lui. Chiến thắng tại El Alamein, theo lời Churchill, “không phải kết thúc, thậm chí không phải khởi đầu của kết thúc, mà là kết thúc của khởi đầu”, và là chiến thắng lớn đầu tiên trên bộ của quân đội Anh trong chiến tranh. Cuộc phản công của Đức ở Ardennes, tháng 12 năm 1944 — Trận Bulge — thì ngược lại: phản công của quân đội không có dự bị, không nhiên liệu và không máy bay yểm trợ, với hy vọng chia cắt quân Đồng minh và buộc hòa bình đàm phán. Nó đạt được bất ngờ, và tiến khoảng 100 kilômét, nhưng hết nhiên liệu, bị cuộc phản công của Đồng minh chặn lại, và khiến Đức mất dự bị cuối cùng. Cuộc phản công ở Ardennes là ví dụ kinh điển của phản công thất bại vì được thực hiện mà không có phương tiện duy trì, và nó đẩy nhanh kết thúc chiến tranh.

Địa lý của phản công

Phản công, trên hết, là vấn đề địa lý, vì nó phụ thuộc vào mặt đất nơi kẻ tấn công đã dàn trải quá mức. Cuộc phản công của Liên Xô trước Moscow khả thi vì quân đội Đức đã tiến vào chỗ lồi — phần nhô ra của mặt trận — quanh Moscow, và hai sườn của họ bị hở. Chiến dịch Uranus khả thi vì Tập đoàn quân số 6 của Đức nằm trong chỗ lồi tại Stalingrad, với hai sườn do đồng minh yếu giữ, và vì Liên Xô có thể tấn công các sườn đó từ thảo nguyên phía bắc và phía nam. Cuộc phản công ở Ardennes khả thi, theo quan điểm của Đức, vì quân Đồng minh trải dài dọc mặt trận dài, với khu vực yếu ở Ardennes, và vì địa hình — rừng và đồi — thuận lợi cho bất ngờ. Trong mỗi trường hợp, địa lý mặt trận quyết định nơi phản công có thể thực hiện, và chỉ huy hiểu địa lý có thể tìm điểm yếu, trong khi chỉ huy không hiểu thì không thể.

Sườn, chỗ lồi và tuyến tiếp tế

Ba đặc điểm địa lý quan trọng nhất trong phản công là sườn, chỗ lồi và tuyến tiếp tế. Sườn là phía bên của quân đội, và là nơi phản công thường được thực hiện nhất, vì quân đội đang tiến quân yếu nhất ở sườn, nơi ít quân và tuyến tiếp tế chạy qua. Chỗ lồi là phần nhô ra của mặt trận, tạo ra bởi bước tiến, và dễ bị tổn thương vì có thể bị tấn công từ hai phía cùng lúc, và vì chân của nó có thể bị cắt. Tuyến tiếp tế là đường hoặc đường sắt nuôi quân đội, và là mục tiêu của mọi cuộc phản công nhằm, không phải tiêu diệt quân địch trong trận đánh, mà bỏ đói nó bằng cách cắt khỏi tiếp tế. Các cuộc phản công vĩ đại của Thế chiến II đều, theo cách này hay cách khác, là tấn công vào sườn, chỗ lồi, hoặc tuyến tiếp tế, và các chỉ huy thực hiện chúng hiểu rằng bản đồ, không phải trận đánh, là chìa khóa chiến thắng.

Những bậc thầy phản công

Tướng Georgy Zhukov (Liên Xô). Tướng Liên Xô chỉ huy cuộc phản công trước Moscow tháng 12 năm 1941 và lập kế hoạch Chiến dịch Uranus tại Stalingrad tháng 11 năm 1942. Zhukov là bậc thầy phản công trong Thế chiến II, và ông hiểu, hơn bất kỳ chỉ huy nào khác, tầm quan trọng của dự bị, thời điểm và bất ngờ. Ông tiếp tục chỉ huy quân đội Liên Xô trong các cuộc tấn công năm 1943, 1944 và 1945, và chiếm Berlin tháng 4 năm 1945.

Thống chế Erwin Rommel (Đức). Tướng Đức, bản thân ông, là bậc thầy phản công, và dùng nó để thắng các trận ở Bắc Phi năm 1941 và 1942. Các cuộc phản công của Rommel tại Gazala và Kasserine Pass là mẫu của chiến thuật, nhưng tại El Alamein, chính ông là nạn nhân của phản công, và quân đội của ông bị tiêu diệt. Sự nghiệp của Rommel nhắc nhở rằng phản công là vũ khí mà cả hai phía đều có thể dùng, và chỉ huy dùng nó cũng phải sẵn sàng đối mặt với nó.

Những người chờ đợi — và người không chờ

Tướng Bernard Montgomery (Anh). Chỉ huy Tập đoàn quân số 8 của Anh tại El Alamein, người chờ đợi, nhiều tháng, cho đến khi xây dựng đủ sức mạnh để tấn công, rồi tấn công với lực lượng áp đảo. Montgomery bị chỉ trích, lúc đó và về sau, vì thận trọng, nhưng chiến thắng tại El Alamein là chiến thắng lớn đầu tiên trên bộ của Anh trong chiến tranh, và nó thắng bởi chỉ huy hiểu rằng phản công không được thực hiện cho đến khi nó có thể thành công.

Tướng Friedrich Paulus (Đức). Chỉ huy Tập đoàn quân số 6 của Đức tại Stalingrad, nạn nhân của Chiến dịch Uranus, đầu hàng ngày 2 tháng 2 năm 1943. Paulus là sĩ quan tham mưu có năng lực được giao chỉ huy quân đội, và ông bị mắc kẹt trong cái bẫy không thể thoát: hai sườn do đồng minh yếu giữ, tiếp tế bị cắt, và quân đội bị bao vây. Việc đầu hàng của ông là lần đầu tiên một thống chế Đức đầu hàng trong chiến tranh — Hitler đã thăng ông lên thống chế ngày 30 tháng 1 năm 1943, với kỳ vọng ông sẽ tự sát thay vì đầu hàng — và đó là bước ngoặt của chiến tranh.

Tướng Dwight D. Eisenhower (Hoa Kỳ). Tổng tư lệnh tối cao Lực lượng Viễn chinh Đồng minh, người chỉ huy cuộc phản công của Đồng minh ở Normandy sau Ngày D và bước tiến của Đồng minh vào Đức năm 1944–45. Cuộc phản công của Eisenhower không phải trận đánh đơn lẻ mà là chiến dịch, và thắng, phần lớn, nhờ sức mạnh áp đảo về người và vật chất của Đồng minh, và khả năng tiếp tế cho quân đội qua eo biển Manche.

7. Điểm yếu & cách khắc chế

Điểm cực đỉnh

Bước ngoặt trong bất kỳ cuộc phản công nào là thời điểm kẻ tấn công chạm tới điểm cực đỉnh, và lịch sử phản công, phần lớn, là lịch sử các chỉ huy nhận ra thời điểm đó và các chỉ huy không nhận ra. Zhukov nhận ra nó trước Moscow tháng 12 năm 1941: ông chờ đến khi quân đội Đức cạn kiệt trong tuyết, rồi tấn công. Các chỉ huy Đức ở Ardennes tháng 12 năm 1944 không nhận ra nó: họ mở cuộc phản công với niềm tin rằng chỉ bất ngờ sẽ đưa họ tới Antwerp, và phát hiện, quá muộn, rằng họ không có nhiên liệu, không dự bị và không máy bay yểm trợ. Khác biệt giữa hai phía không phải lòng dũng cảm — binh lính Đức ở Ardennes chiến đấu dũng cảm như bất kỳ ai trong chiến tranh — mà là phán đoán: Zhukov đánh khi địch yếu, và quân Đức đánh khi chính họ yếu. Điểm cực đỉnh là ý tưởng trung tâm của phản công, và là ý tưởng mọi chỉ huy phải hiểu.

Bất ngờ và dự bị

Bước ngoặt thứ hai trong phản công là thời điểm bất ngờ, và nó phụ thuộc, trên hết, vào dự bị. Phản công mà địch đã lường trước không phải phản công mà là tấn công trực diện, và nó sẽ thất bại. Các cuộc phản công của Liên Xô tại Moscow và Stalingrad thành công, một phần, vì chúng là bất ngờ: quân Đức không biết các sư đoàn Siberia tồn tại, và không biết Liên Xô đã tập trung dự bị trên hai sườn Stalingrad. Bất ngờ khả thi vì dự bị đã được giấu kín, và vì các chỉ huy Liên Xô giữ chúng kín cho đến thời điểm tấn công. Bài học là phản công đòi hỏi, không chỉ quân mới, mà quân mới mà địch không biết, và nghệ thuật phản công, phần lớn, là nghệ thuật che giấu.

Cái giá của việc đánh trả

Phản công rất đắt, và thương vong của nó thường nặng như thương vong của cuộc tấn công mà nó đáp trả. Cuộc phản công của Liên Xô trước Moscow, tháng 12 năm 1941 và tháng 1 năm 1942, khiến Liên Xô mất, theo một số ước tính, hàng trăm nghìn người chết, bị thương và mất tích, và quân đội Đức, trong khi rút lui, mất thêm hàng chục nghìn người. Chiến dịch Uranus, tại Stalingrad, cũng khiến Liên Xô chịu thương vong nặng — các con số gây tranh cãi, nhưng tổn thất của Liên Xô trong toàn bộ chiến dịch Stalingrad, từ tháng 8 năm 1942 đến tháng 2 năm 1943, ước tính hơn một triệu người chết, bị thương và mất tích, tính cả hai phía trận đánh — và Tập đoàn quân số 6 của Đức, khoảng 300.000 người, bị tiêu diệt: khoảng 100.000 người trở lên thiệt mạng, và khoảng 90.000 người bị bắt, trong đó chỉ khoảng 5.000 người từng trở về Đức. Các con số là gần đúng, và các nguồn khác nhau đưa ra tổng số khác nhau, nhưng quy mô không gây tranh cãi: phản công, khi thành công, tiêu diệt địch, và khi thất bại, tiêu diệt dự bị của bên phòng thủ.

Ardennes: cái giá của phản công thất bại

Cuộc phản công của Đức ở Ardennes, tháng 12 năm 1944, khiến Đức mất khoảng 80.000 đến 100.000 người chết, bị thương và mất tích, và khiến Đồng minh mất khoảng 80.000 đến 90.000 người thương vong, bao gồm khoảng 19.000 người Mỹ thiệt mạng. Các con số là ước tính, và khác nhau giữa các nguồn, nhưng chúng cho thấy phản công thất bại cũng đắt như phản công thành công, và đắt cho cả hai phía. Tổn thất của Đức ở Ardennes là tổn thất Đức không thể bù đắp: người, xe tăng và nhiên liệu tiêu hao ở Ardennes là dự bị cuối cùng của quân đội Đức, và mất chúng đẩy nhanh sự sụp đổ của Đức mùa xuân năm 1945. Phản công ở Ardennes nhắc nhở rằng quyết định phản công là canh bạc, và cái cược là chính quân đội.

8. Di sản

Phản công đã thắng chiến tranh

Phản công đã thắng Thế chiến II, theo nghĩa các cuộc phản công lớn năm 1941–43 — tại Moscow, Stalingrad, El Alamein — đã xoay chuyển cục diện chiến tranh, và các cuộc phản công của Đồng minh năm 1944–45 — ở Normandy, Pháp, Đức — hoàn tất chiến thắng. Liên Xô, vốn phòng thủ trong sáu tháng đầu chiến tranh, chuyển sang tấn công sau Stalingrad và không bao giờ nhìn lại. Đồng minh phương Tây, vốn phòng thủ năm 1940 và 1941, chuyển sang tấn công sau El Alamein và sau Ngày D, và không dừng lại cho đến khi tới Berlin. Phản công, theo nghĩa này, là bản lề mà chiến tranh xoay chuyển: đó là thời điểm phòng thủ trở thành tấn công, và phía sống sót sau cuộc tấn công của địch trở thành phía thắng chiến tranh.

Phản công trong học thuyết hiện đại

Phản công vẫn là ý tưởng trung tâm trong học thuyết quân sự hiện đại, và được giảng dạy trong mọi trường tham mưu trên thế giới. Hình thức hiện đại của phản công là “phòng thủ cơ động”, trong đó bên phòng thủ nhường đất, dụ kẻ tấn công vào bẫy, rồi phản công bằng dự bị thiết giáp. Ý tưởng được quân đội Đức phát triển sau Thế chiến II, và được quân đội NATO và Liên Xô áp dụng, dưới các hình thức khác nhau. Trong cuộc chiến ở Ukraine, bắt đầu năm 2022, phản công lại quyết định: các cuộc phản công của Ukraine mùa thu năm 2022, tại Kharkiv và Kherson, đẩy quân Nga lùi lại, và các cuộc phản công của Nga năm 2023 và 2024, ngược lại, tìm cách giành lại thế chủ động. Phản công, như chiến tranh mùa đông, là bài học mà mỗi thế hệ binh lính phải học lại, và là bài học không thay đổi kể từ khi Clausewitz viết ra: chờ đến khi kẻ tấn công tự cạn kiệt, rồi tấn công.

9. Câu hỏi thường gặp

Phản công là gì?

Cuộc tấn công đáp trả cuộc tấn công của địch, nhằm giành lại đất đã mất, tiêu diệt lực lượng tấn công, hoặc giành thế chủ động từ kẻ địch đã dàn trải quá mức. Nghệ thuật của phản công, trên hết, là nghệ thuật về thời điểm — biết khi nào kẻ tấn công đã cạn kiệt sức lực.

“Điểm cực đỉnh” là gì?

Điểm mà sức mạnh của kẻ tấn công đã cạn và nó không thể tiến xa hơn. Thuật ngữ này đến từ Clausewitz, và nhiệm vụ của bên phòng thủ là chờ kẻ tấn công chạm tới điểm đó, rồi phản công.

Cuộc phản công vĩ đại nhất của Thế chiến II là gì?

Chiến dịch Uranus, cuộc phản công của Liên Xô tại Stalingrad, bắt đầu ngày 19 tháng 11 năm 1942, vây hãm và tiêu diệt Tập đoàn quân số 6 của Đức, khoảng 300.000 người. Đó cũng là thời điểm thế chủ động ở phía đông chuyển vĩnh viễn sang Liên Xô.

Vì sao cuộc phản công của Đức ở Ardennes thất bại?

Vì nó được thực hiện mà không có phương tiện duy trì: không nhiên liệu, không dự bị và không máy bay yểm trợ. Nó đạt được bất ngờ và tiến khoảng 100 kilômét, nhưng hết nhiên liệu và bị cuộc phản công của Đồng minh chặn lại, khiến Đức mất dự bị cuối cùng.

Phản công cần gì để thành công?

Dự bị mới, tình báo chính xác, bất ngờ, và tuyến tiếp tế an toàn — và trên hết, thời điểm: nó phải được thực hiện khi kẻ tấn công đã chạm tới điểm cực đỉnh của nó. Dự bị phải được giấu kín cho đến thời điểm tấn công.

Phản công còn được dùng ngày nay không?

Có. Đó là ý tưởng trung tâm trong học thuyết quân sự hiện đại, dưới hình thức “phòng thủ cơ động”, và nó đã quyết định trong cuộc chiến ở Ukraine từ năm 2022, như các cuộc phản công của Ukraine mùa thu năm 2022 tại Kharkiv và Kherson.

10. Nguồn

1. Wikipedia, “Counterattack” — định nghĩa, điểm cực đỉnh, và các ví dụ kinh điển.
2. Carl von Clausewitz, Về chiến tranh (1832) — lý thuyết về tấn công, phòng thủ và điểm cực đỉnh.
3. David M. Glantz và Jonathan M. House, When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler (University Press of Kansas, 1995) — Moscow 1941 và Stalingrad 1942.
4. Wikipedia, “Operation Uranus” — việc bao vây Tập đoàn quân số 6 của Đức tại Stalingrad.
5. Wikipedia, “Battle of the Bulge” — cuộc phản công của Đức ở Ardennes, tháng 12 năm 1944.
6. Encyclopædia Britannica, “El Alamein, Battles of” — chiến thắng của Anh tháng 11 năm 1942.

Đọc thêm

• Richard Overy, Russia’s War (Allen Lane, 1997) — các cuộc phản công của Liên Xô năm 1941–43.
• Charles B. MacDonald, A Time for Trumpets: The Untold Story of the Battle of the Bulge (William Morrow, 1985).