Hiệp ước Versailles

1. Hiệp ước Versailles — Giới thiệu

Hiệp ước Versailles là thỏa thuận hòa bình chính thức chấm dứt Thế chiến I giữa Đức và các cường quốc Đồng minh. Hiệp ước được ký ngày 28 tháng 6 năm 1919 tại Phòng Gương trong Cung điện Versailles, đúng năm năm sau vụ ám sát Thái tử Franz Ferdinand tại Sarajevo đã châm ngòi cho chiến tranh, và có hiệu lực ngày 10 tháng 1 năm 1920.

Hiệp ước không chỉ chấm dứt một cuộc chiến: nó vẽ lại bản đồ châu Âu, tạo ra các quốc gia mới, thành lập Hội Quốc Liên, và áp đặt lên nước Đức một loạt điều khoản khắc nghiệt đến mức nhiều người Đức gọi nó là “Diktat” — hòa ước áp đặt. Điều khoản nổi tiếng nhất của nó, Điều 231, điều khoản “tội lỗi chiến tranh”, tuyên bố Đức chịu trách nhiệm duy nhất về cuộc chiến và phải chịu trách nhiệm về mọi thiệt hại mà phe Đồng minh đã gánh chịu.

Hiệp ước tước đi của Đức khoảng 13% lãnh thổ và 10% dân số, lấy đi các thuộc địa của Đức, giới hạn quân đội Đức ở mức 100.000 người, cấm Đức có không quân, tàu ngầm hay xe tăng, và yêu cầu bồi thường chiến tranh được ấn định năm 1921 là 132 tỷ mác vàng — số tiền tương đương khoảng 33 tỷ đô la thời đó.

Các đại diện Đức không được phép đàm phán các điều khoản; họ được triệu tập tới Versailles, được trao hiệp ước, và được bảo phải ký nếu không sẽ đối mặt với một cuộc xâm lược mới của Đồng minh. Hai đại biểu Đức đã ký trong sự phản đối, và Quốc hội Đức phê chuẩn hiệp ước với số phiếu sít sao.

Hiệp ước Versailles là một trong những văn kiện gây tranh cãi nhất trong lịch sử hiện đại. Những người bênh vực cho rằng, theo tiêu chuẩn thời đó, nó tương đối ôn hòa — ít khắc nghiệt hơn nhiều so với hòa ước mà chính Đức áp đặt lên Nga tại Brest-Litovsk năm 1918 — và rằng những lời kêu ca về việc bị hại của Đức sau này đã bị phóng đại.

Những người chỉ trích cho rằng nó làm nhục nước Đức mà không làm suy yếu vĩnh viễn nước này, tạo ra sự oán giận mà Adolf Hitler sau này đã khai thác, và không xây dựng được hòa bình lâu dài: chỉ trong vòng 20 năm, châu Âu lại lâm vào chiến tranh.

Nhà kinh tế học người Anh John Maynard Keynes, người tham dự Hội nghị Hòa bình Paris với tư cách quan chức Bộ Tài chính, đã từ chức để phản đối và viết cuốn “Hậu quả kinh tế của hòa bình” (1919), cảnh báo rằng hiệp ước sẽ làm châu Âu nghèo đi và nuôi dưỡng xung đột tương lai.

Việc ông có đúng hay không vẫn còn được tranh luận — nhưng không ai phủ nhận rằng Versailles đã định hình thế kỷ 20.

2. Thông tin chính

| Ký kết | 28 tháng 6 năm 1919, Phòng Gương, Cung điện Versailles |

| Có hiệu lực | 10 tháng 1 năm 1920 |

| Các bên | Đức và các cường quốc Đồng minh (Anh, Pháp, Ý, Nhật, Hoa Kỳ và các nước khác) |

| Tội lỗi chiến tranh | Điều 231: Đức chấp nhận trách nhiệm duy nhất về chiến tranh |

| Lãnh thổ mất | Khoảng 13% lãnh thổ trước chiến tranh (khoảng 65.000 km²) và khoảng 10% dân số |

| Thuộc địa | Tất cả thuộc địa hải ngoại bị lấy đi và phân chia theo ủy trị của Hội Quốc Liên |

| Giới hạn quân đội | 100.000 binh sĩ chuyên nghiệp; không nghĩa vụ quân sự; không không quân, xe tăng hay tàu ngầm |

| Giới hạn hải quân | 6 thiết giáp hạm, 6 tàu tuần dương, 12 tàu khu trục, 12 tàu phóng lôi; không tàu ngầm |

| Bồi thường | Ấn định năm 1921 là 132 tỷ mác vàng (khoảng 33 tỷ đô la) |

| Vùng Rhineland | Phi quân sự hóa; bị Đồng minh chiếm đóng đến năm 1930 (trên thực tế đến năm 1930, với việc rút quân sớm) |

| Hội Quốc Liên | Thành lập theo Quy ước của hiệp ước (Phần I); trụ sở tại Geneva |

| Các hiệp ước khác | Saint-Germain (Áo, 1919), Trianon (Hungary, 1920), Neuilly (Bulgaria, 1919), Sèvres (Đế quốc Ottoman, 1920) |

3. Hội nghị Hòa bình Paris

Hội nghị Hòa bình Paris và bốn nhà lãnh đạo

Hiệp ước Versailles được đàm phán tại Hội nghị Hòa bình Paris, khai mạc ngày 18 tháng 1 năm 1919 và kéo dài nhiều tháng. Đây là cuộc tụ họp ngoại giao lớn nhất trong lịch sử cho đến thời điểm đó: đại biểu từ 32 quốc gia tham dự, dù các quyết định thực sự do “Bốn nước lớn” đưa ra — các nhà lãnh đạo của Anh, Pháp, Hoa Kỳ và Ý. Đức và các đồng minh của Đức không được mời đàm phán; họ bị loại khỏi hội nghị hoàn toàn và chỉ được trao bản hiệp ước hoàn chỉnh vào tháng 5 năm 1919.

Bốn nhà lãnh đạo mang tới Paris những mục tiêu rất khác nhau. Tổng thống Woodrow Wilson của Hoa Kỳ đến như một anh hùng, mang theo Mười bốn điểm của ông — chương trình vì một nền hòa bình công bằng dựa trên quyền tự quyết, thương mại tự do, giải trừ quân bị, và một Hội Quốc Liên để ngăn ngừa chiến tranh tương lai.

Wilson muốn một “hòa bình không có người chiến thắng”, hòa bình không làm nhục nước Đức và nuôi dưỡng sự trả thù trong tương lai. Thủ tướng Georges Clemenceau của Pháp — được gọi là “Con hổ” — muốn điều ngược lại: an ninh.

Pháp đã bị Đức xâm lược hai lần trong ký ức còn sống, năm 1870 và 1914, và đã mất khoảng 1,4 triệu binh sĩ trong chiến tranh. Clemenceau muốn Đức bị suy yếu vĩnh viễn, vùng Rhineland làm vùng đệm, và bồi thường nặng để tái thiết miền bắc nước Pháp bị tàn phá.

Thủ tướng David Lloyd George của Anh bị kẹt giữa hai bên: ông muốn Đức bị trừng phạt nhưng không bị hủy diệt, vì Anh cần một nước Đức ổn định làm đối tác thương mại và làm bức tường thành chống lại chủ nghĩa cộng sản.

Vittorio Orlando của Ý muốn lãnh thổ đã được hứa cho Ý trong hiệp ước bí mật năm 1915 — bờ biển Adriatic và một phần Balkan — và đã bỏ hội nghị khi không đạt được.

Chương trình nghị sự khổng lồ của hội nghị

Hội nghị làm việc với một chương trình nghị sự khổng lồ: tương lai của Đức, sự tan rã của đế quốc Áo-Hung và đế quốc Ottoman, việc tạo ra các quốc gia mới ở Đông Âu, số phận các thuộc địa của Đức, và việc thành lập Hội Quốc Liên. Các cuộc đàm phán diễn ra chậm chạp, cay đắng, và thường được tiến hành bí mật.

Wilson đã thỏa hiệp nhiều điểm trong Mười bốn điểm của mình để đạt được thỏa thuận về Hội Quốc Liên, mà ông coi là thành tựu lớn nhất của mình. Clemenceau thỏa hiệp về yêu cầu sáp nhập vùng Rhineland, chấp nhận thay vào đó 15 năm chiếm đóng của Đồng minh và một vùng phi quân sự, để đổi lấy cam kết bảo đảm an ninh cho Pháp của Anh-Mỹ — cam kết trở nên vô giá trị khi Thượng viện Hoa Kỳ từ chối phê chuẩn Hiệp ước Versailles và Hoa Kỳ không bao giờ gia nhập Hội Quốc Liên.

4. Các điều khoản: Lãnh thổ, giải trừ quân bị và bồi thường

Các điều khoản lãnh thổ

Các điều khoản lãnh thổ của hiệp ước rất sâu rộng. Đức mất Alsace-Lorraine về tay Pháp, vốn từng nắm giữ các tỉnh này trước năm 1871. Đức mất khoảng một phần ba lãnh thổ phía đông cho quốc gia mới Ba Lan — bao gồm “Hành lang Ba Lan” giúp Ba Lan tiếp cận biển Baltic và cắt Đông Phổ khỏi phần còn lại của Đức — và cảng Danzig trở thành thành phố tự do dưới sự giám sát của Hội Quốc Liên. Đức mất Eupen-Malmedy về tay Bỉ, Bắc Schleswig về tay Đan Mạch (sau một cuộc trưng cầu dân ý), và Memel về tay Litva.

Các mỏ than Saar được đặt dưới sự kiểm soát của Hội Quốc Liên trong 15 năm, với Pháp nhận sản lượng than. Tổng cộng, Đức mất khoảng 13% lãnh thổ trước chiến tranh và khoảng 10% dân số, trong đó có khoảng bảy triệu người trở thành công dân của các quốc gia khác.

Tất cả các thuộc địa hải ngoại của Đức — tại châu Phi, Trung Quốc và Thái Bình Dương — đều bị lấy đi và phân chia cho các nước Đồng minh theo chế độ ủy trị của Hội Quốc Liên.

Giải trừ quân bị và bồi thường tài chính

Các điều khoản quân sự được thiết kế để khiến Đức không thể gây chiến nữa. Quân đội Đức bị giới hạn ở mức 100.000 binh sĩ chuyên nghiệp, không nghĩa vụ quân sự và không có bộ tổng tham mưu.

Hải quân bị giới hạn ở sáu thiết giáp hạm, sáu tàu tuần dương, 12 tàu khu trục và 12 tàu phóng lôi, không có tàu ngầm. Đức bị cấm sở hữu máy bay quân sự, xe tăng, pháo hạng nặng hay khí độc.

Vùng Rhineland — lãnh thổ Đức phía tây sông Rhine — bị phi quân sự hóa và bị quân Đồng minh chiếm đóng, và các công sự của Đức tại đó phải bị phá hủy. Hiệp ước cũng yêu cầu Đức giao nộp phần lớn trang bị quân sự hiện có và trả chi phí chiếm đóng của Đồng minh.

Các điều khoản tài chính gây tranh cãi nhất. Điều 231, điều khoản tội lỗi chiến tranh, tuyên bố Đức chấp nhận trách nhiệm về việc “gây ra mọi tổn thất và thiệt hại” của cuộc chiến. Trên cơ sở đó, hiệp ước yêu cầu Đức bồi thường chiến tranh, nhưng không ấn định số tiền — việc này được giao cho Ủy ban Bồi thường, mà năm 1921 đã ấn định tổng số là 132 tỷ mác vàng (khoảng 33 tỷ đô la). Đức đã trả bồi thường trong suốt thập niên 1920, dù lịch trình nhiều lần được điều chỉnh giảm xuống — theo Kế hoạch Dawes năm 1924 và Kế hoạch Young năm 1929 — và các khoản thanh toán bị đình chỉ trong thời kỳ Đại suy thoái.

Tổng cộng, Đức đã trả khoảng 20 tỷ mác vàng trước khi bồi thường thực tế bị bãi bỏ năm 1932, và khoản thanh toán cuối cùng cho trái phiếu hậu chiến được Đức thực hiện năm 2010 — 92 năm sau khi chiến tranh kết thúc.

5. Lễ ký kết và phản ứng của Đức

Phái đoàn Đức đến Versailles tháng 5 năm 1919

Phái đoàn Đức đến Versailles tháng 5 năm 1919 và được trao hiệp ước như một văn kiện đã hoàn chỉnh. Người Đức không được phép đàm phán; họ chỉ được phép gửi ý kiến bằng văn bản, phần lớn trong số đó bị bác bỏ.

Chính phủ Đức đã cân nhắc từ chối ký, nhưng phe Đồng minh nói rõ rằng từ chối sẽ đồng nghĩa với việc nối lại chiến tranh — và nước Đức, với quân đội đang sụp đổ, người dân đói khổ vì phong tỏa hải quân của Đồng minh, và chính phủ đang giữa cơn cách mạng, không có cách nào chống cự.

Quốc hội đã bỏ phiếu ký kết với 237 phiếu thuận và 138 phiếu chống. Ngày 28 tháng 6 năm 1919, hai đại diện Đức — Ngoại trưởng Hermann Müller và Bộ trưởng Thuộc địa Johannes Bell — ký hiệp ước tại Phòng Gương, chính căn phòng nơi Đế quốc Đức được tuyên bố thành lập năm 1871. Tính biểu tượng này có chủ ý và mang tính sỉ nhục.

Phản ứng tại Đức và các nước Đồng minh

Phản ứng tại Đức là sự chấn động và phẫn nộ. Trên khắp phổ chính trị, người Đức lên án hiệp ước là bất công. Điều khoản tội lỗi chiến tranh được cảm nhận như một sự xúc phạm đặc biệt: hầu hết người Đức tin rằng đất nước họ đã chiến đấu trong một cuộc chiến phòng thủ, hoặc ít nhất trách nhiệm được chia sẻ.

Các khoản bồi thường được coi là nỗ lực nô dịch nước Đức về kinh tế. Các tổn thất lãnh thổ — đặc biệt là Hành lang Ba Lan và việc mất Danzig — được coi là sự xẻ thịt đất nước.

Huyền thoại “đâm sau lưng” (Dolchstoßlegende) — tuyên bố rằng quân đội Đức không bị đánh bại trên chiến trường mà bị các chính trị gia, những người cách mạng và người Do Thái ở quê nhà phản bội — lan rộng, và các chính trị gia ký hiệp ước bị lên án là “tội phạm tháng Mười một”.

Những oán giận này tự nó không gây ra sự trỗi dậy của chủ nghĩa Quốc xã, nhưng Adolf Hitler và Đảng Quốc xã đã khai thác chúng không ngừng, hứa hẹn xé bỏ hiệp ước, khôi phục các lãnh thổ đã mất của Đức, và tái thiết lực lượng vũ trang.

Tại các nước Đồng minh phản ứng có phần trái chiều. Tại Pháp, Clemenceau bị chỉ trích vì không giành được biên giới sông Rhine và vì chấp nhận một hiệp ước mà nhiều người Pháp cho là quá khoan dung. Tại Anh, dư luận chia rẽ: một số cho rằng hiệp ước quá khắc nghiệt, số khác cho rằng quá nhẹ tay.

Tại Hoa Kỳ, Thượng viện từ chối phê chuẩn hiệp ước tháng 11 năm 1919 và một lần nữa tháng 3 năm 1920, chủ yếu vì phản đối Hội Quốc Liên — và Hoa Kỳ cuối cùng đã ký hòa ước riêng với Đức năm 1921.

Sáng tạo đầy tham vọng nhất của hiệp ước, Hội Quốc Liên, vì vậy đã bắt đầu cuộc đời mà không có người ủng hộ mạnh mẽ nhất của nó.

6. Hội Quốc Liên

Quy ước của Hội Quốc Liên

Phần I của Hiệp ước Versailles là Quy ước của Hội Quốc Liên — tổ chức quốc tế thường trực đầu tiên chuyên giữ gìn hòa bình. Hội Quốc Liên là dự án lớn của Woodrow Wilson, và việc thành lập nó là phần duy nhất của thỏa thuận mà hầu hết các nước chiến thắng đều đồng ý là một bước tiến thực sự.

Trụ sở của Hội đặt tại Geneva, Thụy Sĩ. Các thành viên cam kết giải quyết tranh chấp bằng đàm phán hoặc trọng tài, giảm vũ trang, và hành động tập thể — bao gồm trừng phạt kinh tế và, về nguyên tắc, vũ lực quân sự — chống lại bất kỳ thành viên nào dùng đến chiến tranh.

Hội cũng đảm nhận trách nhiệm về người tị nạn, y tế, tiêu chuẩn lao động, và quản lý các lãnh thổ cũ của Đức và Ottoman theo chế độ “ủy trị”, được quản lý cho đến khi người dân của chúng được coi là sẵn sàng tự trị.

Hội suy yếu từ đầu nhưng không hoàn toàn thất bại

Trên thực tế, Hội đã suy yếu ngay từ đầu vì sự vắng mặt của Hoa Kỳ, nước không bao giờ gia nhập vì Thượng viện từ chối phê chuẩn hiệp ước. Đức không được kết nạp cho đến năm 1926, và Liên Xô không được kết nạp cho đến năm 1934 — và bị trục xuất năm 1939 sau khi xâm lược Phần Lan.

Hội không có quân đội riêng và phụ thuộc vào các thành viên để thực thi quyết định; khi họ không sẵn lòng, Hội bất lực. Hội có một số thành công — giải quyết tranh chấp biên giới giữa Thụy Điển và Phần Lan, Hy Lạp và Bulgaria, và các nước khác, và làm công tác nhân đạo quan trọng — nhưng đã thất bại trong các thử thách lớn của thập niên 1930.

Hội không thể ngăn chặn cuộc xâm lược Mãn Châu của Nhật Bản năm 1931, cuộc xâm lược Ethiopia của Ý năm 1935, hay việc Đức tái quân sự hóa vùng Rhineland năm 1936. Khi Thế chiến II bắt đầu năm 1939, Hội thực tế đã kết thúc; nó chính thức giải thể năm 1946 và được thay thế bằng Liên Hợp Quốc.

Tuy nhiên Hội không hoàn toàn thất bại. Các thể chế của nó — Tòa án Quốc tế Thường trực, Tổ chức Lao động Quốc tế, tổ chức y tế trở thành Tổ chức Y tế Thế giới — vẫn tồn tại trong hệ thống Liên Hợp Quốc. Ý tưởng rằng các tranh chấp quốc tế nên được giải quyết bằng luật pháp và đàm phán thay vì chiến tranh, mà Hội lần đầu tiên thể hiện, đã trở thành một phần vĩnh viễn của chính trị quốc tế.

Thất bại của Hội đã dạy cho những người sáng lập Liên Hợp Quốc một bài học: tổ chức mới cần có các cường quốc ở bên trong nó, với một Hội đồng Bảo an trao cho họ quyền phủ quyết, thay vì ở bên ngoài.

7. Bản đồ mới của châu Âu

Versailles và các hiệp ước vẽ lại bản đồ châu Âu

Hiệp ước Versailles, cùng với các hiệp ước riêng Saint-Germain (Áo), Trianon (Hungary), Neuilly (Bulgaria) và Sèvres (Đế quốc Ottoman), đã vẽ lại bản đồ châu Âu một cách triệt để hơn bất kỳ thỏa thuận nào kể từ năm 1815.

Ba đế quốc biến mất: Đế quốc Đức trở thành nước cộng hòa, Đế quốc Áo-Hung bị tách thành Áo, Hungary, Tiệp Khắc và Nam Tư (cùng các lãnh thổ chuyển cho Ba Lan, Romania và Ý), và Đế quốc Ottoman bị thu hẹp thành nước cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ.

Chín quốc gia mới xuất hiện hoặc được khôi phục: Phần Lan, Estonia, Latvia, Litva, Ba Lan, Tiệp Khắc, Áo, Hungary và Nam Tư. Nguyên tắc đằng sau bản đồ mới là quyền tự quyết dân tộc — ý tưởng, do Wilson đề xướng, rằng các dân tộc nên tự cai trị trong quốc gia của riêng mình.

Quyền tự quyết được áp dụng không đồng đều

Trên thực tế, quyền tự quyết được áp dụng không đồng đều. Các quốc gia mới chứa đựng các dân tộc thiểu số lớn — khoảng 25 triệu người ở Đông Âu thuộc các dân tộc thiểu số trong biên giới mới — và các hiệp ước tạo ra nhiều vấn đề ngang với những gì chúng giải quyết.

Khoảng ba triệu người Đức thấy mình ở Tiệp Khắc, tại Sudetenland; khoảng ba triệu người Đức sống trong các lãnh thổ phía tây mới của Ba Lan; người Hungary bị bỏ lại ở Romania, Tiệp Khắc và Nam Tư; và quốc gia Ba Lan mới chứa các dân tộc thiểu số lớn là người Ukraine, Belarus và Do Thái.

Các hiệp ước yêu cầu các quốc gia mới ký thỏa thuận bảo vệ thiểu số, nhưng chúng được thực thi yếu ớt. Những bất bình của các dân tộc thiểu số — trên hết là người Đức Sudeten — trở thành công cụ mà Hitler sau này dùng để biện minh cho hành vi xâm lược: ông ta tuyên bố đang “giải phóng” người Đức bị đặt dưới sự cai trị của nước ngoài bởi Versailles.

Giới hạn của các lý tưởng

Bản đồ mới cũng phản ánh giới hạn của các lý tưởng của Wilson. Các nước chiến thắng áp dụng quyền tự quyết cho người châu Âu nhưng không áp dụng cho các dân tộc châu Á và châu Phi, mà yêu sách độc lập của họ bị phớt lờ.

Các thuộc địa của Đức và các tỉnh Ả Rập của Đế quốc Ottoman được phân chia theo chế độ ủy trị của Hội Quốc Liên, chứ không được trao độc lập — một quyết định tích tụ sự oán giận cho tương lai.

Hệ thống hiệp ước, dù có nhiều thiếu sót, đã tạo ra một châu Âu gồm các quốc gia dân tộc mà, về tổng thể, vẫn tồn tại cho đến ngày nay: các biên giới được vẽ năm 1919–1920 vẫn nhận ra được trên bản đồ châu Âu hiện đại, và các quốc gia được tạo ra khi đó — Ba Lan, các nước kế thừa Tiệp Khắc, các nước Baltic, Phần Lan — vẫn là các quốc gia độc lập.

8. Hậu quả kinh tế

Hậu quả kinh tế nghiêm trọng

Hậu quả kinh tế của Versailles rất nghiêm trọng, cả đối với Đức và đối với châu Âu nói chung. Đức mất khoảng 13% lãnh thổ, nhưng các tổn thất có giá trị không cân xứng: Đức mất khoảng 75% quặng sắt, khoảng 25% than đá, và phần lớn đất nông nghiệp năng suất nhất. Đức mất đội tàu buôn, các khoản đầu tư ở nước ngoài và các thuộc địa.

Gánh nặng bồi thường, cộng với chi phí của chính cuộc chiến, khiến chính phủ Đức mang khoản nợ khổng lồ. Năm 1921–1923, khi Đức chậm trả bồi thường, Pháp và Bỉ chiếm đóng vùng Ruhr — trung tâm công nghiệp của Đức — để trực tiếp lấy than và thép.

Chính phủ Đức đáp trả bằng kháng cự thụ động và in tiền để trả lương cho công nhân đình công; kết quả là siêu lạm phát. Đến tháng 11 năm 1923, một ổ bánh mì có giá hàng tỷ mác, tiền tiết kiệm bị xóa sạch, và tầng lớp trung lưu Đức bị hủy hoại.

Khủng hoảng cuối cùng được ổn định nhờ Kế hoạch Dawes năm 1924, tái cấu trúc bồi thường và mang các khoản vay của Mỹ tới Đức — nhưng ký ức về siêu lạm phát đã ám ảnh chính trị Đức trong cả một thế hệ.

Cảnh báo của Keynes và cái giá với nước thắng trận

Cảnh báo của Keynes trong “Hậu quả kinh tế của hòa bình” là hiệp ước sẽ làm nghèo châu Âu nói chung bằng cách làm tê liệt nền kinh tế lớn nhất của nó. Các sử gia hiện đại hoài nghi hơn: họ lưu ý rằng Đức thực tế chỉ trả một phần nhỏ của con số bồi thường được công bố, rằng kinh tế Đức phục hồi mạnh mẽ cuối thập niên 1920, và rằng cuộc Đại suy thoái — chứ không phải bồi thường — là nguyên nhân chính gây ra sự sụp đổ kinh tế của Đức đầu thập niên 1930.

Nhưng tác động chính trị là có thật. Bồi thường trở thành biểu tượng của sự sỉ nhục quốc gia, và mọi chính phủ Đức đều bị đánh giá bằng thành công hay thất bại trong việc sửa đổi hiệp ước.

Chính sách “thực hiện” đầu thập niên 1920 — trả bồi thường để chứng minh không thể trả được — nhường chỗ cho chủ nghĩa xét lại công khai, và đến đầu thập niên 1930 tất cả các đảng lớn của Đức, không chỉ Đức Quốc xã, đều đòi chấm dứt bồi thường và sửa đổi Versailles.

Đối với các nước chiến thắng, kinh tế của Versailles cũng gây thất vọng. Pháp và Anh đã vay nặng từ Hoa Kỳ trong chiến tranh, và họ hy vọng bồi thường của Đức sẽ giúp họ trả nợ; trên thực tế, dòng tiền — các khoản vay của Mỹ cho Đức, bồi thường của Đức cho Pháp và Anh, các khoản trả nợ của Pháp và Anh cho Hoa Kỳ — tạo ra một vòng tròn mong manh sụp đổ khi cho vay của Mỹ dừng lại năm 1929.

Thỏa thuận kinh tế của hiệp ước, giống như thỏa thuận chính trị của nó, phụ thuộc vào sự tham gia của Mỹ — và Hoa Kỳ, sau khi từ chối phê chuẩn hiệp ước, đã không tham gia.

9. Versailles và con đường tới Thế chiến II

Versailles có gây ra Thế chiến II không?

Hiệp ước Versailles có gây ra Thế chiến II không? Đây là một trong những câu hỏi lớn của lịch sử hiện đại, và các sử gia vẫn còn bất đồng. Quan điểm truyền thống — rằng hiệp ước là một hòa ước trả thù làm nhục nước Đức và khiến một cuộc chiến khác trở nên không thể tránh khỏi — được nhiều người chấp nhận trong thập niên 1920 và 1930, và nó định hình chính sách của Anh và Pháp: nỗi sợ lặp lại “sai lầm của Versailles” góp phần vào chính sách nhượng bộ Hitler trong thập niên 1930.

Chính Hitler đã biến Versailles thành trọng tâm tuyên truyền của mình, hứa hẹn xé bỏ nó, và mỗi thành công ban đầu của ông ta — tái quân sự hóa vùng Rhineland năm 1936, sáp nhập Áo năm 1938, chiếm Sudetenland cuối năm đó — đều được trình bày như việc đảo ngược một bất công của Versailles.

Các sử gia hiện đại thận trọng hơn

Các sử gia hiện đại thận trọng hơn. Họ chỉ ra rằng hiệp ước để lại nước Đức là quốc gia lớn nhất và đông dân nhất ở Trung Âu, với lõi công nghiệp còn nguyên vẹn, và kinh tế Đức phục hồi mạnh mẽ cuối thập niên 1920.

Hiệp ước không khiến sự trỗi dậy của Hitler trở nên tất yếu: Đảng Quốc xã chỉ giành được 2,6% số phiếu trong cuộc bầu cử năm 1928, và chính cuộc Đại suy thoái, chứ không phải Versailles, đã đưa Hitler lên nắm quyền năm 1933.

Các điều khoản khắc nghiệt nhất của hiệp ước — giải trừ quân bị và chiếm đóng vùng Rhineland — chỉ được thực thi yếu ớt, và đến giữa thập niên 1930 Đức đã công khai vi phạm chúng mà ít phải chịu hậu quả.

Thất bại, các sử gia này lập luận, không phải là Versailles quá khắc nghiệt mà là nó không được thực thi: các nước chiến thắng thiếu ý chí duy trì thỏa thuận mà họ đã lập ra, và Hội Quốc Liên thiếu quyền lực để làm điều đó.

Versailles đã định hình thế giới

Điều không còn nghi ngờ là Versailles đã định hình thế giới mà Thế chiến II diễn ra. Nó tạo ra những bất bình mà Hitler khai thác, các quốc gia mới mà biên giới của họ bị ông ta tấn công, và các thể chế quốc tế đã không ngăn chặn được ông ta.

Nó cũng tạo ra các điều kiện cho sự bùng nổ của chiến tranh: Ba Lan, mà sự ra đời của nó Versailles đã tạo điều kiện, là quốc gia mà cuộc xâm lược vào tháng 9 năm 1939 đã bắt đầu cuộc chiến — và sự bảo đảm của Anh và Pháp đối với Ba Lan, đưa ra tháng 3 năm 1939, là cam kết đã biến một cuộc chiến Đức-Ba Lan thành chiến tranh thế giới.

Bài học rút ra sau năm 1945 ngược lại với Versailles: các nước chiến thắng trong Thế chiến II đã tái thiết Đức và Nhật Bản thành các nền dân chủ và hội nhập họ vào trật tự quốc tế mới, thay vì trừng phạt họ — một nỗ lực có ý thức để không lặp lại sai lầm của năm 1919.

10. Các nhân vật chính

Woodrow Wilson (Hoa Kỳ) và Georges Clemenceau (Pháp)

Woodrow Wilson (Hoa Kỳ). Tổng thống Hoa Kỳ (1913–1921) và tác giả của Mười bốn điểm. Wilson đến Paris với tư cách nhà lãnh đạo được yêu mến nhất thế giới, nhưng chủ nghĩa lý tưởng của ông va chạm với yêu cầu của các đồng minh, và ông đã thỏa hiệp nhiều lần để cứu Hội Quốc Liên. Ông bị đột quỵ tháng 10 năm 1919 trong lúc vận động cho hiệp ước tại Hoa Kỳ, và việc Thượng viện từ chối phê chuẩn nó là nỗi thất vọng lớn của nhiệm kỳ tổng thống của ông. Ông qua đời năm 1924.

Georges Clemenceau (Pháp). Thủ tướng Pháp (1917–1920), được gọi là “Con hổ” vì quyết tâm của ông. Ưu tiên của Clemenceau là an ninh của Pháp, và ông đấu tranh cho một hòa ước khắc nghiệt với Đức. Ông thất vọng về hiệp ước cuối cùng — ông đã muốn biên giới sông Rhine — nhưng chấp nhận nó như điều tốt nhất có thể đạt được. Ông rời nhiệm sở năm 1920 và qua đời năm 1929.

David Lloyd George (Anh), John Maynard Keynes (Anh) và Hermann Müller và Johannes Bell (Đức)

David Lloyd George (Anh). Thủ tướng Anh (1916–1922). Lloyd George cân bằng giữa yêu cầu về một hòa ước khắc nghiệt — ông đã thắng cuộc bầu cử năm 1918 với lời hứa “bắt Đức trả giá” — với nhu cầu về một nước Đức ổn định, có thương mại. Ông là người linh hoạt nhất trong Bốn nước lớn, làm trung gian hòa giải giữa Wilson và Clemenceau. Ông rời nhiệm sở năm 1922.

John Maynard Keynes (Anh). Nhà kinh tế học và quan chức Bộ Tài chính tại hội nghị Paris. Keynes từ chức để phản đối các điều khoản kinh tế của hiệp ước và viết “Hậu quả kinh tế của hòa bình” (1919), trở thành một trong những cuốn sách có ảnh hưởng nhất thế kỷ 20. Sau này ông trở thành nhà kinh tế học quan trọng nhất trong thế hệ của mình.

Hermann Müller và Johannes Bell (Đức). Hai đại biểu Đức ký hiệp ước ngày 28 tháng 6 năm 1919. Müller là Ngoại trưởng và sau này là Thủ tướng Đức (1928–1930). Cả hai đều bị lên án tại Đức là kẻ phản bội vì đã ký, dù họ không có lựa chọn thực tế nào khác.

11. Câu hỏi thường gặp

Ký kết, Điều 231, bồi thường và Hoa Kỳ

Hiệp ước Versailles được ký khi nào?

Hiệp ước được ký ngày 28 tháng 6 năm 1919 tại Phòng Gương trong Cung điện Versailles, và có hiệu lực ngày 10 tháng 1 năm 1920.

Điều 231, điều khoản tội lỗi chiến tranh, là gì?

Điều 231 tuyên bố Đức chấp nhận trách nhiệm duy nhất về việc gây ra mọi tổn thất và thiệt hại của Thế chiến I. Đây là cơ sở pháp lý để yêu cầu Đức bồi thường chiến tranh.

Đức phải trả bao nhiêu tiền bồi thường?

Ủy ban Bồi thường ấn định tổng số năm 1921 là 132 tỷ mác vàng (khoảng 33 tỷ đô la). Trên thực tế Đức đã trả khoảng 20 tỷ mác vàng trước khi bồi thường thực tế bị bãi bỏ năm 1932; khoản thanh toán cuối cùng cho trái phiếu hậu chiến được thực hiện năm 2010.

Vì sao Hoa Kỳ không gia nhập Hội Quốc Liên?

Thượng viện Hoa Kỳ từ chối phê chuẩn Hiệp ước Versailles năm 1919 và 1920, chủ yếu vì các thượng nghị sĩ phản đối tư cách thành viên Hội Quốc Liên của Mỹ, lo sợ nó sẽ ràng buộc Hoa Kỳ vào các cuộc chiến ở nước ngoài. Vì vậy Hoa Kỳ không bao giờ gia nhập Hội.

Thuộc địa, Hội Quốc Liên và con đường tới Thế chiến II

Hiệp ước Versailles có gây ra Thế chiến II không?

Các sử gia bất đồng. Hiệp ước tạo ra sự oán giận mà Hitler khai thác, và nó không xây dựng được hòa bình lâu dài. Nhưng nhiều sử gia cho rằng hiệp ước để lại nước Đức đủ mạnh để phục hồi, và chính cuộc Đại suy thoái cùng việc không thực thi hiệp ước — chứ không phải bản thân hiệp ước — đã khiến sự trỗi dậy của Hitler và một cuộc chiến thứ hai trở nên có thể.

Các thuộc địa của Đức ra sao?

Tất cả các thuộc địa hải ngoại của Đức đều bị lấy đi và phân chia cho các cường quốc Đồng minh theo chế độ ủy trị của Hội Quốc Liên — bao gồm Đông Phi thuộc Đức (phần lớn về tay Anh), Tây Nam Phi thuộc Đức (về tay Nam Phi), và New Guinea thuộc Đức (về tay Australia).

Hội Quốc Liên là gì?

Hội Quốc Liên là tổ chức quốc tế thường trực đầu tiên chuyên giữ gìn hòa bình, được thành lập theo Hiệp ước Versailles năm 1919–1920. Hội đã không ngăn chặn được Thế chiến II và được thay thế bằng Liên Hợp Quốc năm 1946.

12. Nguồn

1. Encyclopædia Britannica, “Treaty of Versailles” — các điều khoản, ngày tháng và hậu quả.

2. Wikipedia, “Treaty of Versailles” — tóm tắt toàn văn, số liệu bồi thường (132 tỷ mác vàng) và tổn thất lãnh thổ, đối chiếu với các nguồn học thuật.

3. Margaret MacMillan, Paris 1919: Six Months That Changed the World (Random House, 2001) — lịch sử hiện đại chuẩn mực về hội nghị hòa bình.

4. John Maynard Keynes, The Economic Consequences of the Peace (1919) — phê phán đương thời về các điều khoản kinh tế của hiệp ước.

5. Zara Steiner, The Lights That Failed: European International History 1919–1933 (Oxford University Press, 2005).

6. The National Archives (UK), “The Treaty of Versailles” — tài liệu gốc và tư liệu giảng dạy.

7. League of Nations archives, United Nations Library, Geneva — Quy ước và hệ thống ủy trị.

Đọc thêm

• Alan Sharp, The Versailles Settlement: Peacemaking After the First World War, 1919–1923 (Palgrave Macmillan, 2018).

• David Stevenson, 1914–1918: The History of the First World War (Allen Lane, 2004).

Bài viết liên quan

• Bức màn Sắt
• Liên minh Trung tâm
• Chiến tranh Balkan