Kế hoạch Marshall

1. Mở đầu

Kế hoạch Marshall — tên chính thức là Chương trình Phục hồi châu Âu (ERP) — là chương trình viện trợ kinh tế của Hoa Kỳ nhằm tái thiết Tây Âu sau Thế chiến II. Được Ngoại trưởng George C. Marshall đề xuất trong bài diễn văn tại Đại học Harvard ngày 5 tháng 6 năm 1947, và được Tổng thống Harry S.

Truman ký thành luật ngày 3 tháng 4 năm 1948, kế hoạch đã cung cấp khoảng 13 tỷ đô la viện trợ của Mỹ (tương đương khoảng 150 tỷ đô la theo giá trị ngày nay) cho 16 quốc gia Tây Âu từ năm 1948 đến năm 1952. Đây là chương trình viện trợ kinh tế đối ngoại lớn nhất trong lịch sử cho đến thời điểm đó, và là một trong những chương trình thành công nhất: khi kế hoạch kết thúc, kinh tế Tây Âu đã phục hồi vượt xa mức trước chiến tranh, sản lượng công nghiệp tăng khoảng 35%, và nền tảng đã được đặt cho nhiều thập kỷ thịnh vượng và hợp tác.

Kế hoạch Marshall ra đời từ đống đổ nát của chiến tranh. Năm 1947, hai năm sau khi Thế chiến II kết thúc, châu Âu vẫn còn tàn phá. Các thành phố nằm trong đống đổ nát, nhà máy bị phá hủy, mạng lưới giao thông bị đứt gãy, và hàng triệu người đối mặt với đói rét.

Tại Đức, sản lượng công nghiệp chỉ bằng khoảng một phần ba mức trước chiến tranh. Tại Anh, chế độ tem phiếu vẫn tiếp diễn và chính phủ gần như phá sản. Khắp Tây Âu, các đảng cộng sản đang thu hút sự ủng hộ bằng cách hứa hẹn một lựa chọn thay thế cho sự khốn khổ — và tại Đông Âu, Liên Xô đã áp đặt chế độ cộng sản.

Các nhà hoạch định chính sách Mỹ lo sợ rằng sụp đổ kinh tế sẽ dẫn tới sụp đổ chính trị: rằng người dân châu Âu tuyệt vọng, đói khát sẽ quay sang chủ nghĩa cộng sản, và các nền dân chủ Tây Âu sẽ lần lượt sụp đổ.

Kế hoạch vì vậy vừa mang tính kinh tế vừa mang tính chính trị. Về kinh tế, nó cung cấp đô la, lương thực, nhiên liệu, máy móc và nguyên liệu thô mà châu Âu cần để tái thiết. Về chính trị, nó gắn Tây Âu với Hoa Kỳ, củng cố các chính phủ dân chủ trước các thách thức cộng sản, và tạo ra thói quen hợp tác — lập kế hoạch chung, thể chế chung, thương mại mở — dẫn trực tiếp tới Cộng đồng Kinh tế châu Âu và, cuối cùng, Liên minh châu Âu.

Liên Xô lên án kế hoạch là chủ nghĩa đế quốc Mỹ và cấm các nước Đông Âu tham gia. Sự chia cắt châu Âu thành hai phe — một phương Tây thịnh vượng, được Mỹ viện trợ và một phương Đông do Liên Xô kiểm soát — đã được Kế hoạch Marshall niêm phong chắc chắn như bất kỳ quyết định quân sự nào.

2. Thông tin chính

| Tên chính thức | Chương trình Phục hồi châu Âu |

| Đề xuất | 5 tháng 6 năm 1947, bài diễn văn của Ngoại trưởng George C. Marshall tại Đại học Harvard |

| Ban hành | 3 tháng 4 năm 1948 (Đạo luật Hợp tác Kinh tế, Tổng thống Truman ký) |

| Thời gian | Tháng 4 năm 1948 – tháng 12 năm 1951 (một số hình thức viện trợ kéo dài tới 1952) |

| Tổng viện trợ | Khoảng 13 tỷ đô la (khoảng 13,3 tỷ đô la; tương đương khoảng 150 tỷ đô la ngày nay) |

| Nước nhận | 16 nước: Áo, Bỉ, Đan Mạch, Pháp, Hy Lạp, Iceland, Ireland, Ý, Luxembourg, Hà Lan, Na Uy, Bồ Đào Nha, Thụy Điển, Thụy Sĩ, Thổ Nhĩ Kỳ, Anh, và Tây Đức (tham gia 1949) |

| Nước nhận nhiều nhất | Anh (khoảng 3,3 tỷ đô la), Pháp (khoảng 2,3 tỷ đô la), Tây Đức (khoảng 1,4 tỷ đô la), Ý (khoảng 1,5 tỷ đô la) |

| Quản lý bởi | Cơ quan Quản lý Hợp tác Kinh tế (ECA), do Paul G. Hoffman đứng đầu |

| Kết quả kinh tế | Sản lượng công nghiệp Tây Âu tăng khoảng 35% so với mức trước chiến tranh vào năm 1951; sản lượng nông nghiệp cũng phục hồi mạnh |

| Bị loại trừ | Liên Xô và Đông Âu (Moscow cấm tham gia) |

| Giải Nobel Hòa bình | George C. Marshall nhận Giải Nobel Hòa bình năm 1953 vì kế hoạch này |

3. Châu Âu trong đống đổ nát

Châu Âu trong đống đổ nát

Để hiểu Kế hoạch Marshall, cần hiểu điều kiện ở châu Âu năm 1947 tồi tệ đến mức nào. Thế chiến II là cuộc chiến tàn phá nhất trong lịch sử châu Âu. Khoảng 40 triệu người châu Âu đã chết. Các thành phố khắp lục địa — London, Rotterdam, Warsaw, Hamburg, Dresden, Cologne — đã bị ném bom hoặc giao tranh từng con phố.

Tại Đức, khoảng 20% tổng số nhà ở đã bị phá hủy; ở một số thành phố, như Hamburg và Cologne, con số còn cao hơn nhiều. Đường sắt, cầu cống, cảng biển và nhà máy điện nằm trong đống đổ nát. Sản lượng công nghiệp tại Đức chỉ bằng khoảng một phần ba mức năm 1938; tại Pháp và Ý, sản lượng thấp xa mức trước chiến tranh.

Sản lượng nông nghiệp sụp đổ, và châu Âu đối mặt với tình trạng thiếu lương thực, than đá và nguyên liệu thô.

Mùa đông 1946–1947 và hậu quả chính trị

Mùa đông 1946–1947 là một trong những mùa đông lạnh nhất trong ký ức còn sống, và nó khiến mọi thứ tồi tệ hơn. Sông đóng băng, than không thể vận chuyển, nhà máy đóng cửa, và người dân đói rét trong những ngôi nhà không có sưởi.

Tại Đức, khẩu phần ăn hàng ngày giảm xuống khoảng 1.000 calo — chưa bằng một nửa nhu cầu của người trưởng thành — và ở một số thành phố còn thấp hơn nữa. Tại Anh, bánh mì bị phân phối theo tem phiếu lần đầu tiên năm 1946, và chính phủ, gánh khoản nợ chiến tranh khoảng 3,5 tỷ bảng Anh với Hoa Kỳ và Canada, tuyên bố tháng 2 năm 1947 rằng họ không còn đủ khả năng hỗ trợ Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ chống lại áp lực cộng sản.

Tuyên bố đó — dẫn trực tiếp tới Học thuyết Truman — đã gây chấn động Washington: nếu Anh không còn có thể giữ vững tuyến đầu, Hoa Kỳ sẽ phải làm thay, nếu không châu Âu sẽ mất.

Hậu quả chính trị hiện rõ khắp nơi. Tại Pháp và Ý, các đảng cộng sản là đảng lớn nhất của cánh tả và giành khoảng một phần tư số phiếu trong các cuộc bầu cử. Tại Hy Lạp, nội chiến đang diễn ra giữa chính phủ và du kích cộng sản.

Tại Đức, các vùng chiếm đóng không sản xuất đủ để tự nuôi sống, và chính phủ Mỹ và Anh chi khoảng 1 tỷ đô la mỗi năm chỉ để ngăn chặn nạn đói. Các quan chức Mỹ, trên hết là George Kennan của Bộ Ngoại giao, lập luận rằng Hoa Kỳ đứng trước một lựa chọn: chi tiền để tái thiết châu Âu ngay bây giờ, hoặc chi nhiều hơn nữa sau này cho quân đội để bảo vệ một châu Âu đã rơi vào tay cộng sản.

Kế hoạch Marshall là câu trả lời.

4. Bài diễn văn của Marshall và cuộc tranh luận tại Mỹ

Bài diễn văn đầy kiềm chế của Marshall

Kế hoạch Marshall bắt đầu bằng một bài diễn văn đầy kiềm chế đáng chú ý. Ngày 5 tháng 6 năm 1947, Ngoại trưởng George C. Marshall — cựu Tham mưu trưởng Lục quân từng tổ chức nỗ lực chiến tranh của Mỹ — phát biểu trước khóa sinh viên tốt nghiệp tại Đại học Harvard. Ông nói chưa đầy 15 phút. Ông mô tả tình trạng khó khăn kinh tế của châu Âu và lập luận rằng sự giúp đỡ của Mỹ là cần thiết, không phải vì từ thiện mà vì lợi ích của chính nước Mỹ: “Thật hợp lý khi Hoa Kỳ làm bất cứ điều gì có thể để hỗ trợ sự trở lại của sức khỏe kinh tế bình thường trên thế giới, nếu không có nó sẽ không có ổn định chính trị và không có hòa bình chắc chắn.” Điều quan trọng là ông mời chính người châu Âu lập ra một kế hoạch chung cho sự phục hồi: Hoa Kỳ sẽ giúp đỡ, nhưng châu Âu sẽ phải quyết định mình cần gì và sử dụng viện trợ như thế nào.

Và ông nhấn mạnh lời đề nghị mở cho mọi quốc gia châu Âu — bao gồm Liên Xô và các nước láng giềng Đông Âu của nó.

Sự mơ hồ có chủ ý và cuộc tranh luận tại Mỹ

Bài diễn văn cố tình mơ hồ về chi tiết, và sự mơ hồ đó là một phần trong thiết kế của nó: Marshall muốn người châu Âu nắm lấy sáng kiến. Trong vòng vài tuần, Anh và Pháp mời mọi quốc gia châu Âu tới hội nghị tại Paris.

Liên Xô ban đầu cử Ngoại trưởng Vyacheslav Molotov tới Paris — nhưng sau vài ngày Molotov bỏ đi, lên án kế hoạch là công cụ của chủ nghĩa đế quốc Mỹ. Stalin sau đó cấm các nước Đông Âu tham gia: Ba Lan và Tiệp Khắc, những nước đã bày tỏ quan tâm, bị ra lệnh rút lui.

Ngoại trưởng Tiệp Khắc Jan Masaryk sau này nói rằng đất nước ông đã bị ép phải từ chối — một quyết định báo trước cuộc đảo chính cộng sản tại Prague tháng 2 năm 1948.

Tại Hoa Kỳ, kế hoạch đối mặt với một cuộc tranh luận khó khăn. Chi phí — khoảng 13 tỷ đô la trong bốn năm — là khổng lồ: khoảng 5% thu nhập quốc dân của Mỹ thời đó, và lớn hơn nhiều so với bất kỳ chương trình viện trợ nước ngoài nào trước đó.

Nhiều thành viên Quốc hội, trên hết là Thượng nghị sĩ Đảng Cộng hòa Robert Taft, phản đối việc chi quá nhiều tiền ra nước ngoài khi người Mỹ vẫn còn đối mặt với thiếu thốn ở quê nhà. Những người khác lập luận rằng kế hoạch sẽ trợ cấp cho các chính phủ xã hội chủ nghĩa ở châu Âu, hoặc sẽ bị lãng phí vì tham nhũng.

Tổng thống Truman và các cố vấn của ông đã vận động mạnh mẽ cho kế hoạch, lập luận rằng nó rẻ hơn một cuộc chiến tranh khác. Hai sự kiện đã giúp họ thắng trong cuộc tranh luận: cuộc đảo chính cộng sản tại Tiệp Khắc tháng 2 năm 1948, cho thấy Liên Xô đang mở rộng kiểm soát, và cuộc phong tỏa Berlin của Liên Xô tháng 6 năm 1948, khiến mối đe dọa cộng sản trở nên rõ ràng với công chúng Mỹ.

Quốc hội thông qua Đạo luật Hợp tác Kinh tế tháng 3 năm 1948, và Truman ký nó ngày 3 tháng 4 năm 1948.

5. Kế hoạch hoạt động như thế nào

Không đơn thuần là một món quà tiền bạc

Kế hoạch Marshall không đơn thuần là một món quà tiền bạc. Nó là một hệ thống được thiết kế cẩn thận. Cơ quan Quản lý Hợp tác Kinh tế (ECA), do nhà công nghiệp Paul G. Hoffman đứng đầu, quản lý chương trình từ Washington, với các phái bộ tại mỗi nước nhận viện trợ.

16 nước nhận viện trợ đã thành lập Tổ chức Hợp tác Kinh tế châu Âu (OEEC) tháng 4 năm 1948 để lập ra chương trình phục hồi chung, phân bổ viện trợ, và — theo yêu cầu của Mỹ — bắt đầu dỡ bỏ các rào cản thương mại giữa các nước. Đây là lần đầu tiên các nước châu Âu cùng lập kế hoạch kinh tế với nhau, và OEEC sau này trở thành OECD (Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế), vẫn tồn tại đến ngày nay.

Viện trợ có nhiều hình thức. Phần lớn là viện trợ không hoàn lại, chứ không phải vay — khoảng 11,8 tỷ trong tổng số 13 tỷ đô la là viện trợ không phải trả lại. Phần lớn nhất được chi cho hàng hóa: lương thực, nhiên liệu, bông, phân bón, máy móc và nguyên liệu thô, mua chủ yếu từ Hoa Kỳ và vận chuyển tới châu Âu.

Một số viện trợ tài trợ cơ sở hạ tầng — cảng biển, đường sắt, nhà máy điện — và một số được dùng để nhập khẩu máy công cụ và thiết bị công nghiệp mà các nhà máy châu Âu cần để tái thiết. Một phần nhỏ hơn là các khoản vay, chủ yếu cho các dự án công nghiệp.

Quỹ đối ứng và hỗ trợ kỹ thuật

Một đặc điểm riêng của kế hoạch là hệ thống “quỹ đối ứng”. Mỗi chính phủ nhận viện trợ bán hàng hóa Mỹ nhận được cho các doanh nghiệp và công dân của mình, và gửi tiền thu được bằng đồng nội tệ vào một quỹ đặc biệt.

Các quỹ đó — lên tới hàng tỷ đô la theo đồng nội tệ — sau đó có thể được sử dụng, với sự chấp thuận của Mỹ, cho các dự án đầu tư: tái thiết cơ sở hạ tầng, hiện đại hóa công nghiệp và ổn định tiền tệ.

Các quỹ đối ứng mang lại cho các chính phủ châu Âu một công cụ mạnh mẽ để tái thiết, và mang lại cho Hoa Kỳ một đòn bẩy để khuyến khích cải cách kinh tế: viện trợ có điều kiện là ngân sách cân bằng, tiền tệ ổn định và dỡ bỏ rào cản thương mại.

Tại Tây Đức, các quỹ đối ứng đã giúp tài trợ cho sự phục hồi công nghiệp trở thành Wirtschaftswunder, “phép màu kinh tế” của thập niên 1950.

Kế hoạch cũng có một thành phần hỗ trợ kỹ thuật: các chuyên gia Mỹ tư vấn cho các ngành công nghiệp châu Âu về năng suất, quản lý và công nghệ, và các nhà quản lý, công nhân châu Âu thăm Hoa Kỳ để học hỏi phương pháp của Mỹ. Việc nhấn mạnh vào năng suất — sản xuất nhiều hơn với cùng nguồn lực — trở thành chủ đề trung tâm của quá trình phục hồi châu Âu, và giúp thu hẹp khoảng cách giữa mức sống của châu Âu và Mỹ.

6. Kết quả: Sự phục hồi của châu Âu

Phục hồi kinh tế của châu Âu

Xét theo bất kỳ thước đo kinh tế nào, Kế hoạch Marshall đã thành công. Từ năm 1948 đến 1951, tổng sản phẩm quốc dân của Tây Âu tăng khoảng 32%, sản lượng nông nghiệp tăng khoảng 11% so với mức trước chiến tranh, và sản lượng công nghiệp tăng khoảng 35% so với mức trước chiến tranh.

Thương mại giữa các nước nhận viện trợ tăng mạnh khi các rào cản sụp đổ, và đến năm 1951 hầu hết các nền kinh tế Tây Âu đã phục hồi vượt xa mức năm 1938. Thất nghiệp giảm, mức sống tăng, và tình trạng thiếu thốn từng định hình những năm ngay sau chiến tranh — về lương thực, nhiên liệu và hàng tiêu dùng — đã dịu đi.

Sự phục hồi của Tây Đức là ấn tượng nhất: sản lượng công nghiệp, vốn chỉ bằng khoảng một phần ba mức trước chiến tranh năm 1947, đã tăng gấp đôi từ năm 1948 đến 1950 và tiếp tục tăng nhanh trong suốt thập niên 1950.

Kết quả chính trị cũng quan trọng không kém

Kết quả chính trị cũng quan trọng không kém. Các đảng cộng sản Pháp và Ý, từng giành khoảng một phần tư số phiếu năm 1946–1947, mất đi sự ủng hộ khi điều kiện sống được cải thiện và bị loại khỏi chính phủ ở cả hai nước trong các năm 1947–1948.

Các chính phủ dân chủ ở Tây Âu ổn định, và nỗi lo rằng khốn khổ kinh tế sẽ đẩy cử tri tới chủ nghĩa cộng sản đã giảm dần. Kế hoạch cũng củng cố quan hệ xuyên Đại Tây Dương: Tây Âu trở nên gắn bó về kinh tế và chính trị với Hoa Kỳ, mối quan hệ được chính thức hóa năm sau đó bằng việc thành lập NATO tháng 4 năm 1949.

Thói quen hợp tác do OEEC xây dựng — lập kế hoạch chung, chia sẻ dữ liệu, tự do hóa thương mại qua đàm phán — trở thành mô hình cho Cộng đồng Than Thép châu Âu (thành lập 1951) và Cộng đồng Kinh tế châu Âu (thành lập 1957), những tổ chức tiền thân của Liên minh châu Âu.

Tranh luận về mức độ phục hồi

Các sử gia tranh luận về mức độ phục hồi do chính Kế hoạch Marshall gây ra. Một số cho rằng châu Âu dù sao cũng sẽ phục hồi, vì lực lượng lao động lành nghề, kiến thức công nghiệp và các thể chế của nó đã sống sót qua chiến tranh, và vì bùng nổ hậu chiến được thúc đẩy bởi nhu cầu bị dồn nén và công nghệ mới.

Viện trợ chỉ chiếm khoảng 2–3% thu nhập quốc dân của các nước nhận trong bất kỳ năm nào — một khoản tiền đáng kể, nhưng không đủ lớn để một mình giải thích sự phục hồi. Những người khác lập luận rằng tầm quan trọng của kế hoạch không nằm ở tiền bạc mà ở những gì tiền bạc tạo điều kiện: nó cung cấp đô la mà châu Âu cần để nhập khẩu lương thực và nguyên liệu thô trong khi tái thiết, nó ổn định tiền tệ và khôi phục niềm tin, và nó cho các chính phủ không gian chính trị để theo đuổi cải cách thay vì thắt lưng buộc bụng. Đánh giá cân bằng nhất là Kế hoạch Marshall đã thúc đẩy nhanh một quá trình phục hồi vốn đã có thể xảy ra, và nó quan trọng nhất trong những năm quyết định 1948–1949, khi châu Âu yếu nhất và các vấn đề chính trị cấp bách nhất.

7. Phản ứng của Liên Xô và sự chia cắt châu Âu

Kế hoạch Marshall chia cắt châu Âu

Kế hoạch Marshall chia cắt châu Âu một cách quyết định như bất kỳ quyết định quân sự nào. Liên Xô lên án nó ngay từ đầu là công cụ của chủ nghĩa đế quốc Mỹ — một âm mưu, theo quan điểm của Moscow, nhằm mua ảnh hưởng chính trị ở châu Âu, hồi sinh công nghiệp Đức làm vũ khí chống Liên Xô, và lôi kéo Đông Âu ra khỏi sự kiểm soát của Liên Xô.

Stalin cấm Ba Lan và Tiệp Khắc tham dự hội nghị Paris, và tháng 1 năm 1949 Liên Xô tạo ra tổ chức kinh tế riêng cho Đông Âu, Hội đồng Tương trợ Kinh tế (Comecon). Comecon là một sự thay thế nghèo nàn cho Kế hoạch Marshall: nó điều phối thương mại giữa các nền kinh tế kế hoạch của phương Đông, nhưng Liên Xô, bản thân cũng tàn phá vì chiến tranh, có rất ít để cống hiến cho các vệ tinh của mình, và nó rút tài nguyên từ Đông Âu thay vì cung cấp cho họ.

Phản ứng của Liên Xô

Phản ứng của Liên Xô đối với Kế hoạch Marshall không chỉ mang tính kinh tế. Tháng 2 năm 1948, Đảng Cộng sản Tiệp Khắc nắm quyền tại Prague, lật đổ chính phủ dân chủ — một cuộc đảo chính gây chấn động phương Tây và giúp đảm bảo sự ủng hộ của Quốc hội Mỹ cho Kế hoạch Marshall.

Tháng 6 năm 1948, Liên Xô phong tỏa Tây Berlin, một phần để phản đối việc đưa đồng tiền mới vào các vùng phía Tây của Đức và các bước tiến tới một quốc gia Tây Đức riêng biệt — các bước mà Kế hoạch Marshall đã tạo điều kiện.

Cuộc phong tỏa Berlin và phản ứng của phương Tây, Cầu hàng không Berlin, trở thành khủng hoảng lớn đầu tiên của Chiến tranh Lạnh. Đến năm 1949, châu Âu bị chia thành hai khối: một Tây Âu gắn với Hoa Kỳ bằng viện trợ, thương mại và NATO, và một Đông Âu gắn với Liên Xô bằng ý thức hệ, chiếm đóng và Comecon.

Kế hoạch Marshall không tạo ra sự chia cắt — sự chia cắt vốn đã nảy sinh từ chính trị của thỏa thuận hậu chiến — nhưng nó khiến sự chia cắt trở nên rõ ràng, mang tính kinh tế và vĩnh viễn.

Hậu quả của việc loại trừ Đông Âu

Việc loại trừ Đông Âu khỏi Kế hoạch Marshall có hậu quả lâu dài. Trong khi Tây Âu thịnh vượng trong thập niên 1950 và 1960, Đông Âu trì trệ dưới kế hoạch tập trung và sự rút tài nguyên của Liên Xô.

Khoảng cách mức sống giữa Đông và Tây trở thành một trong những thực tế rõ ràng nhất của Chiến tranh Lạnh — rõ ràng với người Đông Đức có thể xem truyền hình Tây Đức, và với người Ba Lan, Hungary so sánh cửa hàng của họ với phương Tây.

Khi các chế độ cộng sản Đông Âu sụp đổ năm 1989, ký ức về Kế hoạch Marshall — và về sự thịnh vượng mà nó đã giúp tạo ra ở phương Tây — đã định hình mong muốn của các nền dân chủ mới được gia nhập phương Tây, Liên minh châu Âu và NATO.

8. Marshall, Truman và các kiến trúc sư

George C. Marshall (Hoa Kỳ) và Harry S. Truman (Hoa Kỳ)

George C. Marshall (Hoa Kỳ). Ngoại trưởng (1947–1949) và người mang tên kế hoạch. Marshall từng là Tham mưu trưởng Lục quân trong Thế chiến II, tổ chức việc động viên hàng triệu binh sĩ Mỹ. Với tư cách Ngoại trưởng, ông cũng giám sát Học thuyết Truman và Chiến tranh Lạnh giai đoạn đầu. Ông nhận Giải Nobel Hòa bình năm 1953 — quân nhân chuyên nghiệp duy nhất nhận giải này — cho kế hoạch mang tên ông. Ông qua đời năm 1959.

Harry S. Truman (Hoa Kỳ). Tổng thống (1945–1953). Truman kế thừa chức tổng thống khi Roosevelt qua đời tháng 4 năm 1945 và đưa ra các quyết định then chốt của Chiến tranh Lạnh giai đoạn đầu: Học thuyết Truman, Kế hoạch Marshall, Cầu hàng không Berlin và Chiến tranh Triều Tiên. Ông đặt uy tín chính trị của mình vào Kế hoạch Marshall, vận động cho nó tại Quốc hội và trước công chúng Mỹ. Ông rời nhiệm sở năm 1953.

Paul G. Hoffman (Hoa Kỳ), Ernest Bevin (Anh) và Robert Schuman (Pháp)

Paul G. Hoffman (Hoa Kỳ). Giám đốc Cơ quan Quản lý Hợp tác Kinh tế (1948–1950). Hoffman, cựu chủ tịch Tập đoàn Studebaker, điều hành hoạt động hàng ngày của kế hoạch với danh tiếng về hiệu quả và liêm chính. Sau này ông trở thành giám đốc đầu tiên của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc.

Ernest Bevin (Anh). Ngoại trưởng Anh (1945–1951). Bevin, cựu lãnh đạo công đoàn, là một trong những người ủng hộ châu Âu mạnh mẽ nhất của kế hoạch: ông tổ chức hội nghị Paris năm 1947 cùng với Pháp và thúc đẩy một phản ứng chung của châu Âu. Ông cũng dẫn dắt Anh gia nhập NATO.

Robert Schuman (Pháp). Ngoại trưởng Pháp (1948–1952). Schuman, làm việc cùng Jean Monnet, đã dùng sự hợp tác do Kế hoạch Marshall xây dựng làm cơ sở cho Kế hoạch Schuman năm 1950, tạo ra Cộng đồng Than Thép châu Âu — bước đầu tiên hướng tới Liên minh châu Âu.

9. Di sản và ý tưởng “Kế hoạch Marshall”

Kế hoạch Marshall kết thúc và ý tưởng được dùng lại

Kế hoạch Marshall kết thúc tháng 12 năm 1951, khi các chức năng còn lại của nó được chuyển giao cho Cơ quan An ninh Tương hỗ. Di sản của nó vô cùng to lớn. Về kinh tế, nó giúp tạo ra bùng nổ hậu chiến khiến Tây Âu trở thành một trong những khu vực giàu có nhất trên Trái Đất.

Về chính trị, nó tạo ra liên minh xuyên Đại Tây Dương tồn tại đến ngày nay và thói quen hợp tác châu Âu dẫn tới Liên minh châu Âu. Về trí tuệ, nó thiết lập ý tưởng rằng viện trợ kinh tế có thể phục vụ chính sách đối ngoại — rằng thịnh vượng là vũ khí chống lại chủ nghĩa cực đoan, và rằng giúp các nước khác tái thiết là vì lợi ích của chính nước viện trợ.

Cụm từ “Kế hoạch Marshall” từ đó trở thành cách gọi tắt cho bất kỳ chương trình viện trợ tái thiết quy mô lớn nào. Các chính trị gia đã đề xuất “Kế hoạch Marshall” cho Đông Âu sau năm 1989, cho Trung Đông, cho châu Phi, và cho phản ứng toàn cầu trước biến đổi khí hậu.

Không kế hoạch nào sánh được với bản gốc

Không kế hoạch nào sánh được với bản gốc về quy mô hay thành công, và các sử gia cảnh báo rằng Kế hoạch Marshall thành công vì những điều kiện cụ thể khó tái tạo: châu Âu có lao động lành nghề, thể chế vận hành, và khát vọng chung về dân chủ; viện trợ lớn, bền bỉ và gắn với cải cách; và Hoa Kỳ có cả nguồn lực lẫn ý chí chính trị để thực hiện đến cùng. Ở những nơi thiếu các điều kiện đó, viện trợ đơn thuần hiếm khi đạt được kết quả tương tự.

Di sản lớn nhất của kế hoạch có thể là việc nó chứng minh rằng những người chiến thắng trong chiến tranh có thể chọn tái thiết thay vì trả thù. Sau Thế chiến I, các nước chiến thắng áp đặt bồi thường lên Đức và chứng kiến hòa bình sụp đổ.

Sau Thế chiến II, Hoa Kỳ chọn điều ngược lại: chi hàng tỷ đô la để tái thiết các cựu thù, Đức và Ý, thành các đồng minh dân chủ. Lựa chọn đó — được Kế hoạch Marshall tạo điều kiện — là một trong những lý do hòa bình sau năm 1945 kéo dài.

Bài học của kế hoạch, rằng sự hào phóng có thể là một hình thức sức mạnh, vẫn là một trong những bài học được trích dẫn nhiều nhất trong lịch sử chính sách đối ngoại.

10. Đánh giá và tranh luận

Các sử gia nhìn chung đồng ý

Các sử gia nhìn chung đồng ý rằng Kế hoạch Marshall là một thành công, nhưng họ bất đồng về lý do nó thành công và nó xứng đáng được ghi nhận bao nhiêu. Các đánh giá hào phóng nhất ghi nhận kế hoạch đã cứu Tây Âu khỏi sụp đổ kinh tế và chủ nghĩa cộng sản, và đặt nền tảng cho Liên minh châu Âu.

Các đánh giá hoài nghi hơn lưu ý rằng viện trợ khiêm tốn so với quy mô nền kinh tế châu Âu, rằng sự phục hồi của châu Âu đã bắt đầu trước khi viện trợ đến, và rằng thành tựu lớn nhất của kế hoạch là chính trị chứ không phải kinh tế: nó mang lại niềm tin cho các chính phủ châu Âu, gắn họ với Hoa Kỳ, và tạo ra các thể chế hợp tác tồn tại lâu hơn chính viện trợ.

Tranh luận về động cơ của kế hoạch

Cũng có tranh luận về động cơ của kế hoạch. Đó là hành động hào phóng, hay hành động vì lợi ích riêng? Bằng chứng cho thấy nó là cả hai. Các nhà hoạch định chính sách Mỹ thực sự muốn giúp châu Âu phục hồi, và họ cũng muốn bảo vệ an ninh Mỹ và mở rộng thương mại Mỹ.

Kế hoạch phục vụ cả hai mục tiêu cùng lúc, và đó là một phần lý do nó thành công: nó hài hòa lợi ích của Mỹ với nhu cầu của châu Âu. Cáo buộc của Liên Xô rằng kế hoạch là chủ nghĩa đế quốc mang tính tự phục vụ, nhưng nó chứa một hạt sự thật — kế hoạch đã mở rộng ảnh hưởng của Mỹ ở châu Âu, và đã làm điều đó một cách có chủ đích. Điểm khác biệt là ảnh hưởng được thực thi qua viện trợ và sự đồng thuận, chứ không phải qua chiếm đóng và cưỡng bức, và các nước nhận viện trợ được tự do chấp nhận hay từ chối.

Các nước chấp nhận nó đã thịnh vượng; các nước bị cấm chấp nhận nó thì không. Sự tương phản đó, hiện rõ trong 40 năm qua Bức màn Sắt, vẫn là phán quyết mạnh mẽ nhất của Kế hoạch Marshall.

11. Câu hỏi thường gặp

Kế hoạch Marshall là gì và ai đề xuất

Kế hoạch Marshall là gì?

Kế hoạch Marshall (tên chính thức là Chương trình Phục hồi châu Âu) là chương trình viện trợ kinh tế của Hoa Kỳ nhằm tái thiết Tây Âu sau Thế chiến II. Nó cung cấp khoảng 13 tỷ đô la cho 16 quốc gia từ năm 1948 đến 1952.

George Marshall là ai?

George C. Marshall là Ngoại trưởng Hoa Kỳ (1947–1949), người đề xuất kế hoạch trong bài diễn văn tại Đại học Harvard ngày 5 tháng 6 năm 1947. Trước đó ông từng là Tham mưu trưởng Lục quân trong Thế chiến II, và ông nhận Giải Nobel Hòa bình năm 1953 vì kế hoạch này.

Kế hoạch Marshall cung cấp bao nhiêu tiền?

Khoảng 13 tỷ đô la (khoảng 13,3 tỷ đô la), tương đương khoảng 150 tỷ đô la theo giá trị ngày nay. Khoảng 11,8 tỷ đô la trong số đó là viện trợ không hoàn lại.

Các nước nhận viện trợ, Liên Xô và hiệu quả

Những nước nào nhận viện trợ Kế hoạch Marshall?

Mười sáu quốc gia: Áo, Bỉ, Đan Mạch, Pháp, Hy Lạp, Iceland, Ireland, Ý, Luxembourg, Hà Lan, Na Uy, Bồ Đào Nha, Thụy Điển, Thụy Sĩ, Thổ Nhĩ Kỳ, Anh, và Tây Đức (tham gia năm 1949). Các nước nhận nhiều nhất là Anh, Pháp, Ý và Tây Đức.

Vì sao Liên Xô không tham gia?

Kế hoạch được đề nghị cho mọi quốc gia châu Âu, bao gồm cả Liên Xô. Stalin từ chối nó vì cho là chủ nghĩa đế quốc Mỹ và cấm các nước Đông Âu tham gia, lo sợ nó sẽ kéo họ ra khỏi sự kiểm soát của Liên Xô.

Kế hoạch Marshall có hiệu quả không?

Có, theo hầu hết các thước đo. Sản lượng công nghiệp Tây Âu tăng khoảng 35% so với mức trước chiến tranh vào năm 1951, mức sống phục hồi, các đảng cộng sản mất đi sự ủng hộ, và thói quen hợp tác mà nó tạo ra dẫn tới Liên minh châu Âu. Các sử gia tranh luận về mức độ phục hồi do chính kế hoạch gây ra, nhưng đồng ý rằng nó đã thúc đẩy phục hồi vào thời điểm quan trọng.

Mối liên hệ giữa Kế hoạch Marshall và Liên minh châu Âu là gì?

Kế hoạch yêu cầu các nước nhận viện trợ cùng lập kế hoạch thông qua OEEC, tạo ra thói quen hợp tác kinh tế. Sự hợp tác đó dẫn trực tiếp tới Cộng đồng Than Thép châu Âu (1951) và Cộng đồng Kinh tế châu Âu (1957), những tổ chức tiền thân của Liên minh châu Âu.

12. Nguồn

1. Encyclopædia Britannica, “Marshall Plan” — tổng quan, số liệu (13 tỷ đô la) và kết quả.

2. Wikipedia, “Marshall Plan” — ngày tháng, các nước nhận viện trợ, số liệu viện trợ và hệ thống quỹ đối ứng, đối chiếu với các nguồn học thuật.

3. The George C. Marshall Foundation (marshallfoundation.org) — bài diễn văn Harvard của Marshall ngày 5 tháng 6 năm 1947 và lịch sử kế hoạch.

4. U.S. National Archives — Đạo luật Hợp tác Kinh tế năm 1948 và hồ sơ ECA.

5. Michael J. Hogan, The Marshall Plan: America, Britain, and the Reconstruction of Western Europe, 1947–1952 (Cambridge University Press, 1987).

6. Barry Eichengreen (ed.), Europe’s Post-War Recovery (Cambridge University Press, 1995).

7. OECD History — OEEC và nguồn gốc hợp tác kinh tế châu Âu.

Đọc thêm

• David Ellwood, Rebuilding Europe: Western Europe, America, and Postwar Reconstruction (Longman, 1992).

• Benn Steil, The Marshall Plan: Dawn of the Cold War (Simon & Schuster, 2018).

Bài viết liên quan

• Bức màn Sắt
• Liên minh Trung tâm
• Chiến tranh Balkan