WAR ATLAS MILITARY HISTORY MAGAZINE · WWI — WWII
Thế chiến II
1. Mở đầu
Thế chiến II — còn gọi là Chiến tranh thế giới thứ hai — là cuộc xung đột vũ trang lớn nhất và đẫm máu nhất trong lịch sử nhân loại. Chiến tranh bắt đầu ngày 1 tháng 9 năm 1939, khi Đức xâm lược Ba Lan, và kết thúc ngày 2 tháng 9 năm 1945, khi Nhật Bản chính thức đầu hàng trên thiết giáp hạm USS Missouri tại vịnh Tokyo.
Trong sáu năm, chiến tranh lan tới gần như mọi nơi trên thế giới: hơn 100 triệu người từ hơn 30 quốc gia đã phục vụ trong quân đội, và giao tranh diễn ra khắp châu Âu, Bắc Phi, Đại Tây Dương, Thái Bình Dương và châu Á. Ước tính có khoảng 70 đến 85 triệu người thiệt mạng — tương đương khoảng 3% dân số thế giới thời đó — trong đó có khoảng 50 đến 55 triệu thường dân.
Không cuộc chiến nào khác giết chết nhiều người đến vậy, phá hủy nhiều thành phố đến vậy, hay thay đổi thế giới triệt để đến vậy.
Chiến tranh diễn ra giữa hai liên minh lớn. Một bên là phe Trục — Đức, Ý và Nhật Bản — do Adolf Hitler, Benito Mussolini và chính phủ quân phiệt Nhật Bản lãnh đạo. Bên kia là phe Đồng minh — ban đầu là Anh, Pháp và Ba Lan, sau đó có thêm Liên Xô dưới sự lãnh đạo của Joseph Stalin và Hoa Kỳ dưới sự lãnh đạo của Franklin D.
Roosevelt, cùng với Trung Quốc và hàng chục quốc gia khác.
Phe Đồng minh đã chiến thắng, nhưng cái giá phải trả thật khủng khiếp. Chiến tranh đã chấm dứt các đế quốc thực dân châu Âu, tiêu diệt Đức Quốc xã và Nhật Bản quân phiệt với tư cách cường quốc quân sự, và đưa Hoa Kỳ cùng Liên Xô trở thành hai siêu cường của thế giới — một sự phân chia dẫn trực tiếp tới Chiến tranh Lạnh.
Thế chiến II cũng là cuộc chiến của những tội ác chưa từng có tiền lệ. Đức Quốc xã đã sát hại khoảng sáu triệu người Do Thái trong cuộc diệt chủng Holocaust và hàng triệu người khác — tù binh chiến tranh Liên Xô, người Ba Lan, người Roma, người khuyết tật và những người đối lập chính trị.
Nhật Bản đã gây ra các vụ thảm sát tại Trung Quốc, khét tiếng nhất là vụ thảm sát Nam Kinh năm 1937–1938. Cả hai bên đều ném bom các thành phố trên quy mô lớn, và chiến tranh kết thúc bằng lần duy nhất vũ khí nguyên tử được sử dụng trong lịch sử, nhằm vào Hiroshima và Nagasaki vào tháng 8 năm 1945.
Từ đống đổ nát đó đã ra đời Liên Hợp Quốc, các Công ước Geneva, Tuyên ngôn Quốc tế về Nhân quyền, và ý tưởng — vẫn còn gây tranh cãi cho đến nay — rằng bản thân chiến tranh xâm lược là một tội ác.
2. Thông tin chính
| Thời gian | 1 tháng 9 năm 1939 – 2 tháng 9 năm 1945 (chiến tranh tại Trung Quốc bắt đầu từ 1937) |
| Mặt trận chính | Châu Âu, Bắc Phi, Đại Tây Dương, Thái Bình Dương, Trung Quốc và Đông Nam Á |
| Kết quả | Phe Đồng minh chiến thắng; Đức và Nhật Bản bị đánh bại và chiếm đóng; Liên Hợp Quốc ra đời |
| Phe Trục | Đức, Ý (đến 1943), Nhật Bản, cùng Hungary, Romania, Bulgaria, Phần Lan (đồng tham chiến) |
| Phe Đồng minh | Anh, Liên Xô (từ 1941), Hoa Kỳ (từ 1941), Trung Quốc, Pháp, Ba Lan, Canada, Australia và nhiều nước khác |
| Số người tham gia | Hơn 100 triệu người trong quân ngũ từ hơn 30 quốc gia |
| Tổng số người chết | Ước tính 70–85 triệu người, trong đó 50–55 triệu thường dân |
| Quân nhân chết | Khoảng 21–25 triệu |
| Người Liên Xô chết | Khoảng 26–27 triệu, cao nhất trong các nước tham chiến |
| Người Trung Quốc chết | Ước tính 15–20 triệu |
| Người Do Thái bị sát hại | Khoảng sáu triệu |
| Chiến tranh kết thúc ở châu Âu | 8 tháng 5 năm 1945 (Ngày Chiến thắng ở châu Âu); Đức ký đầu hàng vô điều kiện ngày 7–8 tháng 5 năm 1945 |
| Chiến tranh kết thúc ở Thái Bình Dương | 2 tháng 9 năm 1945; Nhật Bản ký văn kiện đầu hàng trên tàu USS Missouri |
3. Nguồn gốc và bối cảnh của Thế chiến II
Di sản của Thế chiến I và Hiệp ước Versailles
Thế chiến II nảy sinh trực tiếp từ những vấn đề chưa được giải quyết của Thế chiến I. Hiệp ước Versailles năm 1919 quy trách nhiệm duy nhất cho Đức về Thế chiến I, tước đi lãnh thổ và thuộc địa của Đức, giới hạn quân đội Đức ở mức 100.000 người, và yêu cầu bồi thường chiến tranh được ấn định năm 1921 là 132 tỷ mác vàng — một số tiền mà Đức không thể thực sự chi trả.
Nhiều người Đức coi hiệp ước là sự sỉ nhục, một “Diktat” (hòa ước áp đặt), và sự oán giận này trở thành một lực lượng chính trị mạnh mẽ. Hội Quốc Liên, được thành lập để giữ gìn hòa bình, không có quân đội riêng và phụ thuộc vào thiện chí hành động của các thành viên — thiện chí mà trong thập niên 1930 đã nhiều lần không xuất hiện.
Thập niên 1920 và cuộc Đại suy thoái trước Thế chiến II
Thập niên 1920 mang lại sự phục hồi mong manh. Kinh tế Đức ổn định nhờ Kế hoạch Dawes năm 1924, và năm 1925 Đức, Pháp và Anh ký các hiệp ước Locarno, cam kết tôn trọng biên giới của nhau. Nhưng cuộc Đại suy thoái, bắt đầu với vụ sụp đổ Phố Wall tháng 10 năm 1929, đã phá hủy sự ổn định đó.
Thương mại thế giới sụp đổ, thất nghiệp tăng vọt — tại Đức con số này đạt khoảng sáu triệu người vào năm 1932 — và các chính phủ dân chủ khắp nơi mất uy tín. Tại Đức, khủng hoảng đã mở đường cho Adolf Hitler và Đảng Quốc xã, những người hứa hẹn việc làm, phục hưng dân tộc và trả thù Versailles.
Hitler trở thành Thủ tướng ngày 30 tháng 1 năm 1933 và chỉ trong vài tháng đã phá hủy nền dân chủ Đức, cấm các đảng đối lập và bắt đầu tái vũ trang công khai bất chấp Versailles.
Các cường quốc hiếu chiến thử thách thế giới trước Thế chiến II
Trong khi đó, các cường quốc hiếu chiến thử thách quyết tâm của thế giới và thấy nó yếu ớt. Nhật Bản xâm lược Mãn Châu năm 1931 và Trung Quốc năm 1937. Ý dưới thời Mussolini xâm lược Ethiopia năm 1935. Đức tái quân sự hóa vùng Rhineland năm 1936, sáp nhập Áo tháng 3 năm 1938 và đòi vùng Sudetenland của Tiệp Khắc.
Tại Munich tháng 9 năm 1938, Anh và Pháp đồng ý trao Sudetenland cho Đức để đổi lấy lời hứa của Hitler rằng sẽ không đòi hỏi gì thêm — chính sách được gọi là nhượng bộ (appeasement). Hitler phá vỡ lời hứa trong vòng sáu tháng, chiếm phần còn lại của Tiệp Khắc tháng 3 năm 1939. Đến lúc đó Anh và Pháp cuối cùng đã quyết định vạch ra giới hạn: họ bảo đảm an ninh cho Ba Lan.
Khi Đức xâm lược Ba Lan ngày 1 tháng 9 năm 1939, Anh và Pháp tuyên chiến hai ngày sau đó. Thế chiến II đã bắt đầu.
Tranh luận: Thế chiến II có tất yếu không?
Các sử gia vẫn tranh luận về mức độ tất yếu của cuộc chiến này. Một số cho rằng hòa ước Versailles khiến một cuộc chiến khác trở nên có khả năng xảy ra, vì nó làm nhục nước Đức mà không giải giáp vĩnh viễn nước này.
Những người khác chỉ ra rằng chiến tranh đòi hỏi những quyết định cụ thể của những nhà lãnh đạo cụ thể — quyết định xâm lược Ba Lan của Hitler, quyết định tấn công Hoa Kỳ của Nhật Bản, quyết định tham chiến của Mussolini — và rằng tại một số thời điểm trong thập niên 1930, hành động cứng rắn hơn của Anh, Pháp hay Hội Quốc Liên có thể đã ngăn chặn các nước xâm lược với cái giá thấp hơn. Điều không còn nghi ngờ là đến năm 1939 trật tự quốc tế được xây dựng sau năm 1918 đã sụp đổ, và ba cường quốc bành trướng — Đức, Ý và Nhật Bản — quyết tâm vẽ lại bản đồ thế giới bằng vũ lực.
4. Các cường quốc chính của Thế chiến II
Phe Trục và Hiệp ước Ba bên trong Thế chiến II
Cuộc chiến diễn ra giữa hai liên minh mà các thành viên tham gia vào những thời điểm khác nhau và vì những lý do khác nhau. Phe Trục là liên minh nhỏ hơn nhưng, trong giai đoạn 1939–1942, lại là liên minh thành công hơn.
Nòng cốt của nó là Hiệp ước Ba bên ngày 27 tháng 9 năm 1940, ràng buộc Đức, Ý và Nhật Bản với nhau. Đức là cường quốc Trục chi phối: nền kinh tế lớn nhất châu Âu, với lục quân và không quân mạnh nhất lục địa trong giai đoạn 1939–1941. Ý, dưới thời Mussolini từ năm 1922, là nước yếu nhất trong ba cường quốc Trục lớn — công nghiệp nhỏ, quân đội trang bị kém, và các chiến dịch của Ý tại Hy Lạp và Bắc Phi nhiều lần cần Đức giải cứu.
Nhật Bản là một cường quốc hải quân và quân sự đáng gờm ở châu Á, với hải quân lớn thứ ba thế giới, nhưng kinh tế của nước này nhỏ hơn nhiều so với Mỹ và phụ thuộc vào dầu mỏ và nguyên liệu nhập khẩu — một điểm yếu định hình toàn bộ chiến lược của Nhật.
Phe Đồng minh trong Thế chiến II: Anh, Liên Xô, Hoa Kỳ và Trung Quốc
Phe Đồng minh là liên minh đa dạng hơn và, cuối cùng, mạnh hơn nhiều. Anh, do Winston Churchill lãnh đạo từ tháng 5 năm 1940, đã đơn độc chống lại Đức trong một năm sau khi Pháp thất thủ.
Liên Xô, vốn đã ký hiệp ước không xâm phạm với Đức tháng 8 năm 1939, gia nhập phe Đồng minh khi Đức xâm lược nước này ngày 22 tháng 6 năm 1941; Liên Xô gánh phần lớn nhất trong chiến đấu trên bộ chống lại Đức và chịu tổn thất nặng nề nhất.
Hoa Kỳ, nền kinh tế lớn nhất thế giới, tham chiến sau vụ tấn công Trân Châu Cảng ngày 7 tháng 12 năm 1941 và trở thành “kho vũ khí của nền dân chủ”, cung cấp cho các đồng minh vũ khí, tàu bè, máy bay và lương thực ở quy mô không quốc gia nào sánh kịp.
Trung Quốc đã chiến đấu với Nhật Bản từ năm 1937, kìm chân lực lượng lớn của Nhật trong tám năm. Pháp, Ba Lan, Canada, Australia, New Zealand, Ấn Độ và nhiều quốc gia khác cũng đóng góp lực lượng, và các chính phủ lưu vong từ châu Âu bị chiếm đóng vẫn tiếp tục chiến đấu bên cạnh phe Đồng minh.
Chênh lệch nguồn lực quyết định Thế chiến II
Sự chênh lệch về nguồn lực đã quyết định cuộc chiến về lâu dài. Năm 1942, tổng sản lượng công nghiệp của phe Đồng minh đã vượt phe Trục, và khoảng cách ngày càng lớn qua từng năm. Riêng Hoa Kỳ đã sản xuất khoảng hai phần ba tổng vật tư chiến tranh của phe Đồng minh ở một số hạng mục, trong đó có khoảng 300.000 máy bay trong suốt chiến tranh và hơn 6.000 tàu lớn. Đức và Nhật Bản chiến đấu với kỹ năng chiến thuật xuất sắc, nhưng họ không thể bù đắp tổn thất.
Khả năng của Liên Xô trong việc di dời toàn bộ nhà máy về phía đông dãy núi Ural năm 1941 và tiếp tục sản xuất xe tăng, máy bay — hơn 100.000 xe tăng trong suốt chiến tranh — là một trong những thành tựu quyết định của cuộc xung đột.
5. Diễn biến Thế chiến II
Giai đoạn đầu Thế chiến II: Phe Trục thắng thế (1939–1941)
Chiến tranh diễn ra theo ba giai đoạn lớn. Giai đoạn đầu, từ tháng 9 năm 1939 đến cuối năm 1941, thuộc về phe Trục. Đức chinh phục Ba Lan trong năm tuần, rồi Đan Mạch và Na Uy vào mùa xuân năm 1940, và sau đó — chỉ trong sáu tuần tháng 5–6 năm 1940 — đánh bại Pháp, cường quốc được kỳ vọng sẽ là trụ cột phòng thủ của phe Đồng minh.
Anh đứng một mình, sống sót qua Trận chiến nước Anh mùa hè năm 1940, khi Không quân Hoàng gia đánh bại nỗ lực của Luftwaffe Đức nhằm giành ưu thế trên không ở miền nam nước Anh. Trong khi đó Đức quay sang phía đông: tháng 6 năm 1941 Đức phát động Chiến dịch Barbarossa, cuộc xâm lược lớn nhất trong lịch sử, với khoảng ba triệu quân tấn công Liên Xô. Đến tháng 12 năm 1941 quân Đức đã ở cửa ngõ Moscow.
Tại Thái Bình Dương, cuộc tấn công Trân Châu Cảng của Nhật Bản đưa Hoa Kỳ vào cuộc chiến, và trong những tháng sau đó Nhật Bản chinh phục Malaya, Singapore, Philippines và Đông Ấn thuộc Hà Lan với tốc độ đáng kinh ngạc.
Bước ngoặt Thế chiến II 1942–1943 và sự sụp đổ của phe Trục
Giai đoạn thứ hai, 1942–1943, là bước ngoặt của cuộc chiến. Ba trận đánh lớn năm 1942 đã thay đổi cục diện: Midway tháng 6, nơi các tàu sân bay Mỹ đánh chìm bốn tàu sân bay hạm đội Nhật Bản; El Alamein tháng 10–11, nơi Quân đoàn 8 của Anh dưới quyền Montgomery đánh bại Quân đoàn Châu Phi của Rommel tại Ai Cập; và Stalingrad, nơi Liên Xô bao vây và tiêu diệt Tập đoàn quân 6 của Đức từ tháng 11 năm 1942 đến tháng 2 năm 1943, với cái giá khoảng hai triệu thương vong cho cả hai bên.
Năm 1943 phe Đồng minh đổ bộ lên Sicily và Ý, Mussolini bị lật đổ, và Ý đầu hàng — dù quân Đức vẫn tiếp tục chiến đấu tại Ý đến năm 1945. Tại Thái Bình Dương, lực lượng Mỹ bắt đầu chiến dịch nhảy đảo dài hơi, chiếm Guadalcanal đầu năm 1943 và tiến dần về phía Nhật Bản.
Tại Đại Tây Dương, chiến tranh chống tàu ngầm của phe Đồng minh cuối cùng đã đánh bại mối đe dọa từ tàu ngầm U-boat Đức vào mùa xuân năm 1943.
Giai đoạn cuối Thế chiến II: Tiêu diệt phe Trục (1944–1945)
Giai đoạn thứ ba, 1944–1945, là sự sụp đổ của phe Trục. Ngày 6 tháng 6 năm 1944 — Ngày D-Day — lực lượng Đồng minh đổ bộ lên Normandy, cuộc đổ bộ lớn nhất trong lịch sử, và giải phóng nước Pháp trong vòng ba tháng. Ở phía đông, Liên Xô phát động Chiến dịch Bagration tháng 6 năm 1944, tiêu diệt Cụm tập đoàn quân Trung tâm của Đức và tiến tới biên giới Đức đầu năm 1945.
Tại Thái Bình Dương, lực lượng Mỹ tái chiếm Philippines, chiếm Iwo Jima và Okinawa năm 1945, và bắt đầu ném bom các đảo chính của Nhật Bản. Đức đầu hàng ngày 8 tháng 5 năm 1945, một tuần sau khi Hitler tự sát tại Berlin.
Nhật Bản tiếp tục chiến đấu đến tháng 8 năm 1945, khi Liên Xô tuyên chiến với Nhật Bản và Hoa Kỳ thả bom nguyên tử xuống Hiroshima (6 tháng 8) và Nagasaki (9 tháng 8). Nhật Bản tuyên bố đầu hàng ngày 15 tháng 8 và ký văn kiện đầu hàng chính thức ngày 2 tháng 9 năm 1945. Chiến tranh đã kết thúc.
6. Các bước ngoặt của Thế chiến II
Xâm lược Liên Xô và Trân Châu Cảng trong Thế chiến II
Không có trận đánh đơn lẻ nào quyết định Thế chiến II, nhưng một loạt bước ngoặt từ năm 1941 đến 1943 đã chuyển cán cân không thể đảo ngược về phía phe Đồng minh. Bước ngoặt đầu tiên là cuộc xâm lược Liên Xô của Đức tháng 6 năm 1941.
Hitler kỳ vọng một chiến thắng nhanh chóng như chiến dịch tại Pháp; thay vào đó ông đã mở ra một mặt trận tiêu tốn phần lớn lục quân Đức trong bốn năm. Lãnh thổ rộng lớn, mùa đông khắc nghiệt và nguồn nhân lực khổng lồ của Liên Xô đã hấp thụ đòn tấn công của Đức, và thất bại trong việc chiếm Moscow tháng 12 năm 1941 đã chấm dứt mọi hy vọng về một cuộc chiến ngắn ở phía đông.
Bước ngoặt thứ hai là Trân Châu Cảng và sự tham chiến của Hoa Kỳ. Thắng lợi chiến thuật của Nhật Bản ngày 7 tháng 12 năm 1941 đã đưa cường quốc công nghiệp lớn nhất thế giới vào cuộc chiến — một quốc gia có nhà máy nằm ngoài tầm với của máy bay ném bom phe Trục và dân số gấp hơn hai lần Nhật Bản. Franklin D. Roosevelt và Winston Churchill đã thống nhất chiến lược “Đức trước”, nhưng công nghiệp Mỹ cung cấp cho cả hai mặt trận cùng lúc.
Midway, El Alamein, Stalingrad và sản xuất trong Thế chiến II
Nhóm bước ngoặt thứ ba đến trong các năm 1942–1943 ngay trên chiến trường: Midway, El Alamein, Stalingrad và Trận chiến Đại Tây Dương. Sau Midway, Nhật Bản không bao giờ bù đắp được các tàu sân bay và phi công đã mất; sau Stalingrad, Đức không bao giờ bù đắp được các tập đoàn quân đã mất.
Từ năm 1943 trở đi, phe Trục chiến đấu trong thế phòng thủ, rút lui trên mọi mặt trận. Chiến thắng của Liên Xô tại Kursk tháng 7 năm 1943 — trận xe tăng lớn nhất trong lịch sử — đã chấm dứt cuộc tấn công lớn cuối cùng của Đức ở phía đông, và các cuộc đổ bộ của Đồng minh tại Ý rồi Normandy đã mở ra mặt trận phía tây mà Đức lo sợ từ năm 1940.
Còn có một bước ngoặt thầm lặng hơn: sản xuất. Đến năm 1943 Hoa Kỳ sản xuất máy bay trong một năm nhiều hơn tổng số máy bay Nhật Bản sản xuất trong cả cuộc chiến, và các nhà máy Liên Xô sản xuất xe tăng vượt Đức. Phe Trục vẫn có thể thắng các trận đánh, nhưng không còn có thể thắng cuộc chiến tiêu hao. Như Stalin từng nói, số lượng tự nó cũng là một phẩm chất — và trong cuộc chiến này, phe Đồng minh có số lượng.
7. Cái giá về con người của Thế chiến II và sự tàn phá
Tổng số người chết trong Thế chiến II: 70–85 triệu
Cái giá về con người của Thế chiến II thật khó hình dung, và các sử gia vẫn còn bất đồng về con số chính xác. Các ước tính được trích dẫn rộng rãi nhất cho rằng tổng số người chết là 70 đến 85 triệu người, trong đó có 50 đến 55 triệu thường dân.
Liên Xô chịu tổn thất nặng nề nhất, với khoảng 26 đến 27 triệu người chết — bao gồm khoảng 8,7 triệu binh sĩ và khoảng 18 triệu thường dân chết vì chiến đấu, đói kém, bệnh tật và chính sách chiếm đóng của Đức.
Trung Quốc mất khoảng 15 đến 20 triệu người, phần lớn là thường dân, trong cuộc chiến bắt đầu từ năm 1937. Đức mất khoảng 5,3 triệu binh sĩ và khoảng 2 đến 3 triệu thường dân. Nhật Bản mất khoảng 2,1 triệu binh sĩ và tới một triệu thường dân, bao gồm nạn nhân của vụ ném bom nguyên tử và vụ ném bom cháy Tokyo.
Ba Lan mất khoảng 17% dân số trước chiến tranh — khoảng 5,6 đến 5,8 triệu người, trong đó có khoảng ba triệu người Do Thái Ba Lan bị sát hại trong cuộc diệt chủng Holocaust.
Holocaust và các vụ giết người có chủ đích
Đặc điểm chết chóc nhất của cuộc chiến không phải là giao tranh mà là giết người có chủ đích và phá hủy đời sống dân sự. Cuộc diệt chủng Holocaust — vụ sát hại có hệ thống khoảng sáu triệu người Do Thái bởi Đức Quốc xã — là cuộc diệt chủng lớn nhất trong lịch sử, được thực hiện trong các khu ghetto, các vụ xả súng tập thể và các trại hủy diệt như Auschwitz, Treblinka và Sobibor. Đức Quốc xã cũng sát hại khoảng 3,3 triệu tù binh chiến tranh Liên Xô, khoảng hai triệu người Ba Lan, và hàng trăm nghìn người Roma, người khuyết tật và những người khác bị coi là “không mong muốn”.
Tại Trung Quốc, quân đội Nhật Bản đã giết khoảng 200.000 đến 300.000 người trong vụ thảm sát Nam Kinh từ tháng 12 năm 1937 đến tháng 1 năm 1938, và hàng triệu người khác chết vì các vụ thảm sát, lao động cưỡng bức và sự xáo trộn của chiến tranh.
Tại Đông Nam Á, khoảng bốn triệu người chết dưới thời Nhật chiếm đóng, trong đó có khoảng một triệu người trong nạn đói ở Việt Nam năm 1944–1945, nơi việc trưng thu của Nhật và sự gián đoạn do chiến tranh góp phần gây ra nạn đói diện rộng.
Ném bom và di dời dân cư trong Thế chiến II
Ném bom đã giết người trên quy mô công nghiệp. Các cuộc ném bom của Đồng minh vào Đức khiến khoảng 350.000 đến 600.000 thường dân Đức thiệt mạng; ném bom vào Nhật Bản khiến khoảng 500.000 đến 800.000 thường dân thiệt mạng, trong đó có khoảng 100.000 người chỉ trong một đêm ném bom cháy Tokyo ngày 9–10 tháng 3 năm 1945, và khoảng 200.000 người trong hai vụ ném bom nguyên tử Hiroshima và Nagasaki cộng lại.
Khi chiến tranh kết thúc, các thành phố châu Âu nằm trong đống đổ nát: Warsaw bị phá hủy khoảng 85%, và tại Đức các thành phố như Hamburg, Dresden và Cologne mất phần lớn trung tâm thành phố. Hơn 40 triệu người châu Âu phải rời bỏ nhà cửa, và hàng triệu tù binh chiến tranh cùng lao động cưỡng bức phải được hồi hương.
Chiến tranh cũng khiến người dân phải di dời trên quy mô chưa từng thấy. Khoảng 12 đến 14 triệu người Đức đã chạy trốn hoặc bị trục xuất khỏi Đông Âu sau chiến tranh. Hàng triệu người Do Thái sống sót sau Holocaust không còn nhà để trở về. Tại châu Á, sự trở lại của các cường quốc thực dân sau thất bại của Nhật Bản đã châm ngòi cho các cuộc chiến giành độc lập ở Indonesia và Đông Dương. Cái giá về con người của Thế chiến II không kết thúc năm 1945; hậu quả của nó định hình cuộc sống của những người sống sót và con cháu họ trong nhiều thập kỷ.
8. Địa lý và các mặt trận của Thế chiến II
Mặt trận phía Đông và chiến tranh Thái Bình Dương
Thế chiến II là một cuộc chiến thực sự toàn cầu, diễn ra trên bộ, trên biển và trên không khắp năm châu lục. Các mặt trận chính của nó có tính chất khác nhau rõ rệt. Mặt trận phía Đông — cuộc chiến giữa Đức và Liên Xô — là cuộc chiến trên bộ lớn nhất trong lịch sử: tuyến đầu dài khoảng 1.500 dặm từ biển Baltic tới biển Đen, nơi phần lớn binh sĩ Đức tử trận và nơi các trận đánh như Stalingrad và Kursk có sự tham gia của hàng triệu người.
Mặt trận phía Tây nhỏ hơn nhưng quyết định theo một cách khác: sau khi Pháp thất thủ năm 1940, mặt trận này im ắng cho đến cuộc đổ bộ D-Day tháng 6 năm 1944, sau đó quân Đồng minh tiến từ Normandy vào chính nước Đức.
Chiến tranh tại Thái Bình Dương chủ yếu là chiến tranh hải quân và không quân trên những khoảng cách biển cả mênh mông — đại dương lớn nhất trên Trái Đất. Các căn cứ đảo quan trọng hơn lãnh thổ: Midway, Guadalcanal, Tarawa, Iwo Jima và Okinawa là những nơi nhỏ bé mà sân bay và nơi neo đậu của chúng quyết định diễn biến các chiến dịch.
Tàu ngầm Mỹ đã đánh chìm phần lớn đội tàu buôn của Nhật Bản, cắt đứt các đảo khỏi nguồn dầu mỏ và nguyên liệu mà chúng cần. Chiến tranh tại Trung Quốc là cuộc chiến trên bộ dai dẳng với quy mô khổng lồ nhưng cơ giới hóa hạn chế, diễn ra trên một đất nước rộng hơn cả châu Âu.
Đại Tây Dương, Bắc Phi và vì sao phe Trục thua
Hai mặt trận khác đã định hình kết cục của cuộc chiến. Trận chiến Đại Tây Dương, diễn ra từ năm 1939 đến 1945, là chiến dịch liên tục dài nhất của cuộc chiến: tàu ngầm U-boat Đức cố gắng bóp nghẹt nước Anh bằng cách đánh chìm các tàu chở lương thực và tiếp tế, trong khi các đoàn tàu hộ tống của Đồng minh, được tàu khu trục và máy bay bảo vệ, giữ cho tuyến sinh mệnh này luôn mở.
Chiến dịch Bắc Phi (1940–1943) là cuộc chiến cơ động trên sa mạc, giành quyền kiểm soát Ai Cập, kênh đào Suez và Địa Trung Hải, và kết thúc với việc khoảng 250.000 quân phe Trục đầu hàng tại Tunisia tháng 5 năm 1943.
Chính Địa Trung Hải — Sicily, Ý, Hy Lạp và Nam Tư — trở thành mặt trận thứ yếu kìm chân các sư đoàn Đức mà Đế chế không thể lãng phí.
Địa lý cũng giải thích vì sao phe Trục thất bại. Đức chiến đấu trên hai mặt trận từ tháng 6 năm 1941, chính tình thế mà các tướng lĩnh của họ đã lo sợ từ Thế chiến I. Nhật Bản chiến đấu trên một đế quốc quá lớn để phòng thủ, với các tuyến tiếp tế kéo dài hàng nghìn dặm qua Thái Bình Dương.
Ngược lại, phe Đồng minh kiểm soát các vùng biển và các trung tâm công nghiệp của thế giới, và có thể di chuyển người và vật tư giữa các mặt trận tùy theo tình hình. Chiến tranh không chỉ được thắng trên chiến trường mà còn trên các tuyến đường biển, trong các nhà máy, và trong những khoảng cách mênh mông đã nuốt chửng quân đội phe Trục.
9. Kết quả và di sản của Thế chiến II
Trật tự thế giới mới sau chiến tranh
Kết cục của Thế chiến II là sự phá hủy trật tự thế giới cũ và sự ra đời của một trật tự mới. Đức bị chia thành các vùng chiếm đóng và, từ năm 1949, thành hai quốc gia: Cộng hòa Liên bang Đức (Tây Đức) và Cộng hòa Dân chủ Đức (Đông Đức).
Nhật Bản bị Hoa Kỳ chiếm đóng đến năm 1952 và được tái thiết thành nền dân chủ theo hiến pháp mới. Ý mất đế quốc và trở thành nước cộng hòa. Các đế quốc châu Âu lớn — Anh, Pháp, Hà Lan — bị suy yếu chí mạng và sụp đổ trong vòng hai thập kỷ khi các thuộc địa khắp châu Á và châu Phi giành độc lập.
Hoa Kỳ và Liên Xô nổi lên thành siêu cường, và sự cạnh tranh giữa họ — Chiến tranh Lạnh — chi phối chính trị thế giới trong 45 năm tiếp theo.
Các thể chế quốc tế mới
Chiến tranh cũng tạo ra các thể chế quốc tế mới. Liên Hợp Quốc được thành lập tháng 10 năm 1945, với Hiến chương cam kết cứu các thế hệ mai sau khỏi tai họa chiến tranh. Quỹ Tiền tệ Quốc tế và Ngân hàng Thế giới được thành lập tại Bretton Woods năm 1944 để tái thiết kinh tế thế giới.
Các phiên tòa xét xử tội phạm chiến tranh tại Nuremberg và Tokyo (1945–1948) đã thiết lập nguyên tắc rằng các cá nhân — kể cả nguyên thủ quốc gia — có thể bị truy cứu trách nhiệm về tội ác chống lại loài người và về việc phát động chiến tranh xâm lược.
Các Công ước Geneva năm 1949 tăng cường luật pháp bảo vệ thường dân và tù binh chiến tranh, và Tuyên ngôn Quốc tế về Nhân quyền năm 1948 đã nêu ra các quyền mà mọi người đều có chỉ vì họ là con người.
Di sản còn thấy rõ đến ngày nay
Di sản của cuộc chiến vẫn còn thấy rõ ở khắp nơi. Biên giới của châu Âu, Trung Đông và châu Á vẫn phản ánh các quyết định được đưa ra tại các hội nghị thời chiến. Nhà nước Israel được thành lập năm 1948, một phần là phản ứng trước Holocaust.
Sự chia cắt nước Đức và Triều Tiên — và sự chia cắt châu Âu bởi Bức màn Sắt — đã định hình chính trị cho đến năm 1989–1991. Vũ khí hạt nhân, lần đầu tiên được sử dụng năm 1945, vẫn phủ bóng lên quan hệ quốc tế cho đến nay.
Và cuộc chiến vẫn là điểm tham chiếu trung tâm của lịch sử hiện đại: mọi xung đột sau này đều được đo lường dựa trên nó, và cụm từ “không bao giờ lặp lại” — lần đầu được nói ra giữa đống đổ nát năm 1945 — vẫn định hình các cuộc tranh luận về diệt chủng, xâm lược và trách nhiệm bảo vệ.
10. Các nhà lãnh đạo và chỉ huy
Adolf Hitler (Đức) và Winston Churchill (Anh)
Adolf Hitler (Đức). Quốc trưởng Đức từ năm 1933, Hitler là nhân vật trung tâm của cuộc chiến ở châu Âu. Ông ta đưa ra các quyết định chiến lược then chốt — xâm lược Ba Lan, tấn công Pháp, xâm lược Liên Xô, và tuyên chiến với Hoa Kỳ tháng 12 năm 1941 — và hệ tư tưởng chủng tộc của ông ta thúc đẩy Holocaust. Khi chiến tranh chuyển hướng bất lợi cho Đức, ông ta ngày càng phớt lờ các tướng lĩnh, gây ra hậu quả thảm khốc. Ông ta tự sát trong hầm trú ẩn tại Berlin ngày 30 tháng 4 năm 1945.
Winston Churchill (Anh). Thủ tướng từ tháng 5 năm 1940, các bài diễn văn và quyết tâm không đàm phán hòa bình của Churchill đã giữ nước Anh tiếp tục chiến đấu sau khi Pháp thất thủ. Ông đã rèn nên liên minh với Hoa Kỳ và Liên Xô, và cùng Roosevelt định hình đại chiến lược của cuộc chiến. Ông thua cuộc tổng tuyển cử tháng 7 năm 1945, trước khi chiến tranh tại Thái Bình Dương kết thúc.
Joseph Stalin (Liên Xô) và Franklin D. Roosevelt (Hoa Kỳ)
Joseph Stalin (Liên Xô). Lãnh đạo Liên Xô, Stalin đã vượt qua những tháng đầu thảm khốc của cuộc xâm lược Đức và tổ chức nỗ lực chiến tranh cuối cùng đã tiêu diệt phần lớn lục quân Đức. Sự lãnh đạo của ông tàn nhẫn — ông ra lệnh xử tử hoặc bỏ tù những người bị ông đổ lỗi cho thất bại, và binh sĩ Liên Xô phải đối mặt với hình phạt nếu rút lui — nhưng quyết định di dời công nghiệp về phía đông và tin tưởng các tướng lĩnh như Zhukov đã chứng tỏ tính quyết định. Ông nắm quyền cho đến khi qua đời năm 1953.
Franklin D. Roosevelt (Hoa Kỳ). Tổng thống từ năm 1933 đến khi qua đời tháng 4 năm 1945, Roosevelt đã lãnh đạo Hoa Kỳ từ trung lập tới tham chiến toàn diện, tổ chức cuộc động viên công nghiệp lớn nhất trong lịch sử, và định hình trật tự hậu chiến tại các hội nghị Tehran, Yalta và các hội nghị khác. Ông qua đời ngày 12 tháng 4 năm 1945, vài tuần trước khi Đức đầu hàng, và được kế nhiệm bởi Harry S. Truman, người đã ra lệnh ném bom nguyên tử xuống Nhật Bản.
Benito Mussolini (Ý) và Thiên hoàng Hirohito và Đại tướng Tojo Hideki (Nhật Bản)
Benito Mussolini (Ý). Lãnh đạo Ý từ năm 1922, Mussolini tham chiến tháng 6 năm 1940 với kỳ vọng một cuộc xung đột ngắn. Quân đội của ông thể hiện kém cỏi tại Hy Lạp, Bắc Phi và Liên Xô, và ông bị lật đổ tháng 7 năm 1943. Ông bị du kích Ý bắt và xử tử tháng 4 năm 1945.
Thiên hoàng Hirohito và Đại tướng Tojo Hideki (Nhật Bản). Tojo, Thủ tướng từ tháng 10 năm 1941, chủ trì quyết định tấn công Trân Châu Cảng và lãnh đạo chính phủ chiến tranh của Nhật Bản đến tháng 7 năm 1944. Thiên hoàng Hirohito, mà vai trò chính xác trong các quyết định thời chiến vẫn còn được các sử gia tranh luận, đã tuyên bố Nhật Bản đầu hàng trong bài phát thanh ngày 15 tháng 8 năm 1945. Tojo bị xét xử và hành quyết vì tội ác chiến tranh năm 1948; Hirohito vẫn làm thiên hoàng cho đến khi qua đời năm 1989.
11. Câu hỏi thường gặp
Thời gian, thương vong và các bên tham chiến
Thế chiến II bắt đầu và kết thúc khi nào?
Chiến tranh tại châu Âu bắt đầu ngày 1 tháng 9 năm 1939, khi Đức xâm lược Ba Lan. Chiến tranh kết thúc ở châu Âu ngày 8 tháng 5 năm 1945 và trên toàn thế giới ngày 2 tháng 9 năm 1945, khi Nhật Bản ký văn kiện đầu hàng chính thức. Giao tranh tại Trung Quốc đã bắt đầu sớm hơn, vào tháng 7 năm 1937.
Có bao nhiêu người chết trong Thế chiến II?
Ước tính có từ 70 đến 85 triệu người thiệt mạng, trong đó có 50 đến 55 triệu thường dân. Liên Xô mất khoảng 26 đến 27 triệu người, Trung Quốc ước tính 15 đến 20 triệu người. Không thể xác định con số chính xác vì hồ sơ đã bị phá hủy và nhiều trường hợp tử vong không được thống kê.
Những nước nào thuộc phe Trục và phe Đồng minh?
Các cường quốc Trục chính là Đức, Ý và Nhật Bản. Các cường quốc Đồng minh chính là Anh, Liên Xô, Hoa Kỳ, Trung Quốc và Pháp, cùng với Ba Lan, Canada, Australia và nhiều quốc gia khác.
Trận đánh quyết định, Hoa Kỳ và kết thúc chiến tranh
Trận đánh đẫm máu nhất của Thế chiến II là trận nào?
Trận Stalingrad (tháng 8 năm 1942 – tháng 2 năm 1943) thường được coi là trận đánh đơn lẻ đẫm máu nhất, với khoảng hai triệu thương vong cho cả hai bên cộng lại. Cuộc bao vây Leningrad (1941–1944) khiến hơn một triệu thường dân thiệt mạng, phần lớn vì đói.
Vì sao Hoa Kỳ tham gia Thế chiến II?
Hoa Kỳ tham chiến sau cuộc tấn công bất ngờ của Nhật Bản vào Trân Châu Cảng ngày 7 tháng 12 năm 1941. Quốc hội tuyên chiến với Nhật Bản ngay hôm sau; Đức và Ý tuyên chiến với Hoa Kỳ ngày 11 tháng 12 năm 1941.
D-Day là gì?
D-Day là ngày 6 tháng 6 năm 1944, khi lực lượng Đồng minh đổ bộ lên Normandy, Pháp — cuộc đổ bộ lớn nhất trong lịch sử. Sự kiện này mở ra Mặt trận phía Tây và dẫn tới việc giải phóng nước Pháp và xâm nhập nước Đức.
Thế chiến II kết thúc như thế nào?
Đức đầu hàng vô điều kiện ngày 8 tháng 5 năm 1945 sau khi Hitler tự sát và Berlin thất thủ. Nhật Bản đầu hàng sau các vụ ném bom nguyên tử xuống Hiroshima và Nagasaki cùng việc Liên Xô tuyên chiến, ký văn kiện đầu hàng chính thức ngày 2 tháng 9 năm 1945.
12. Nguồn
- Encyclopædia Britannica, “World War II” — tổng quan, ngày tháng, ước tính thương vong và diễn biến chiến tranh.
- Wikipedia, “World War II” — ngày tháng, các bên tham chiến, số liệu thương vong (70–85 triệu người) và tóm tắt các trận đánh, đối chiếu với các nguồn học thuật.
- National WWII Museum (nationalww2museum.org) — niên biểu, số liệu thương vong và nỗ lực chiến tranh của Mỹ.
- Imperial War Museums (iwm.org.uk), “World War Two” — nguồn gốc, các bước ngoặt và di sản chiến tranh.
- Richard Overy, Why the Allies Won (W. W. Norton, 1995) — cán cân công nghiệp và chiến lược của chiến tranh.
- Antony Beevor, The Second World War (Weidenfeld & Nicolson, 2012) — lịch sử kể chuyện toàn bộ cuộc chiến.
- United States Holocaust Memorial Museum (ushmm.org) — Holocaust, sáu triệu nạn nhân Do Thái và các tội ác khác của Đức Quốc xã.
Đọc thêm
- Gerhard L. Weinberg, A World at Arms: A Global History of World War II (Cambridge University Press, 1994).
- Max Hastings, Inferno: The World at War, 1939–1945 (Alfred A. Knopf, 2011).