Tàu chiến-tuần dương Gneisenau

1. Mở đầu

Tàu chiến-tuần dương Đức Gneisenau là một trong những tàu chủ lực Đức hoạt động tích cực nhất trong Thế chiến II, và cũng là một trong những tàu kém may mắn nhất. Nhập biên chế năm 1938 làm tàu thứ hai của lớp Scharnhorst, nó nhanh, 31 hải lý/giờ, vũ trang mạnh với chín pháo 11 inch, và được thiết kế để cướp phá vận tải Đồng minh ở Đại Tây Dương — đánh chìm tàu thương mại, kéo chiến hạm Anh rời khỏi đoàn tàu vận tải, và trở về cảng trước khi Hải quân Hoàng gia bắt kịp.

Năm 1941, cùng tàu chị em Scharnhorst, nó đánh chìm 22 tàu thương mại ở Đại Tây Dương trong Chiến dịch Berlin, và tháng 2 năm 1942 nó tham gia Channel Dash — cuộc vượt eo biển Manche táo bạo của các tàu chiến-tuần dương Đức, dưới họng pháo của bờ biển Anh, giữa ban ngày.

Nhưng Gneisenau bị mìn làm hư hại trong Channel Dash, và rồi, tháng 2 năm 1942, nó bị tàn phá bởi một cuộc không kích của Anh tại Kiel, khi đang trong ụ sửa chữa. Nó không bao giờ ra khơi nữa với tư cách tàu chiến: kế hoạch tái vũ trang bằng pháo 15 inch không bao giờ hoàn thành, và nó bị tự đánh đắm làm tàu chắn tại Gdynia năm 1945.

Câu chuyện của Gneisenau là câu chuyện của hạm đội mặt nước Đức trong Thế chiến II: đầy tham vọng, thành tựu kỹ thuật, và cuối cùng vô ích, vì Hải quân Đức không bao giờ sánh được Hải quân Hoàng gia về số lượng và vì các tàu nó chế tạo, từng chiếc một, bị săn lùng và phá hủy.

Gneisenau, trong một năm, là tàu cướp phá Đức thành công nhất của chiến tranh, và sự mất mát của nó — không phải do hành động của địch trên biển, mà do bom trong cảng — là biểu tượng cho số phận của hạm đội mặt nước Đức.

Bài viết này mô tả bối cảnh và phát triển, thiết kế, các biến thể, lịch sử hoạt động, hiệu năng, các nước sử dụng, di sản của Gneisenau và xác tàu còn lại.

2. Thông tin chính

Loại	Tàu chiến-tuần dương (lớp Scharnhorst)
Xuất xứ	Đức
Nhà thiết kế	Kriegsmarine; Deutsche Werke, Kiel
Nhà đóng tàu	Deutsche Werke, Kiel
Đặt keel	Tháng 5 năm 1935
Hạ thủy	Tháng 12 năm 1936
Nhập biên chế	Tháng 5 năm 1938
Bị đánh đắm	Tháng 3 năm 1945, Gdynia (làm tàu chắn sóng)
Lượng giãn nước	Khoảng 31.000 tấn tiêu chuẩn; khoảng 38.900 tấn toàn tải
Chiều dài	771 ft (235,0 m)
Chiều rộng	98 ft (30,0 m)
Mớn nước	Khoảng 32 ft (9,7 m)
Động cơ	3 tuabin hơi nước, 160.000 mã lực trục; 3 trục chân vịt
Tốc độ	Khoảng 31 hải lý/giờ
Tầm hoạt động	Khoảng 8.900 hải lý ở tốc độ 17 hải lý/giờ
Thủy thủ đoàn	Khoảng 1.669 người (thời chiến)
Giáp	Đai giáp 13,8 in; boong 3,9 in; tháp pháo tới 14,2 in; tháp chỉ huy 13,8 in
Vũ khí	9 × pháo 11 in; 12 × pháo 5,9 in; 14 × pháo phòng không 4,1 in; 16 × pháo phòng không 37 mm và 20 mm; 6 × ống phóng ngư lôi 21 in
Máy bay	4 thủy phi cơ Arado Ar 196; 2 máy phóng
Trận đánh nổi tiếng nhất	Chiến dịch Berlin, 1941; Channel Dash, tháng 2 năm 1942

3. Bối cảnh và phát triển

Hiệp định Hải quân Anh–Đức

Gneisenau ra đời từ Hiệp định Hải quân Anh–Đức năm 1935, cho phép Đức xây dựng hải quân lên tới 35 phần trăm sức mạnh của Hải quân Hoàng gia, và giải phóng Hải quân Đức khỏi các hạn chế của Hiệp ước Versailles.

Hải quân Đức — Kriegsmarine, dưới quyền Đô đốc Erich Raeder — từ thập niên 1920 đã xây dựng hạm đội gồm thiết giáp hạm bỏ túi, tuần dương hạm và khu trục hạm, và Hiệp định cho phép nó chế tạo thiết giáp hạm lần đầu tiên kể từ Thế chiến I.

Những thiết giáp hạm đầu tiên nó chế tạo là lớp Scharnhorst: hai tàu, Scharnhorst và Gneisenau, thiết kế nhanh, vũ trang mạnh, và có thể cướp phá vận tải Đồng minh ở Đại Tây Dương. Lớp tàu, theo lời một sử gia, là “một tàu chiến-tuần dương trên mọi phương diện trừ tên gọi” — một tàu có tốc độ của tuần dương hạm và pháo của thiết giáp hạm, chế tạo để chạy trốn khỏi bất cứ thứ gì nó không thể đánh bại và đánh bại bất cứ thứ gì nó không thể chạy trốn.

Tàu chiến-tuần dương trên thực tế

Lớp Scharnhorst được thiết kế với lượng giãn nước khoảng 31.000 tấn tiêu chuẩn, chín pháo 11 inch trong ba tháp pháo ba nòng, tốc độ 31 hải lý/giờ, và giáp đủ dày để chống pháo 8 inch của tuần dương hạm và pháo 11 inch của thiết giáp hạm bỏ túi.

Pháo 11 inch là một sự thỏa hiệp: Hải quân Đức muốn pháo 15 inch, nhưng tháp pháo 15 inch chưa sẵn sàng, và Hải quân quyết định chế tạo tàu với pháo 11 inch và tái vũ trang bằng pháo 15 inch sau — một quyết định không bao giờ được thực hiện cho Gneisenau, và cũng không bao giờ được thực hiện cho Scharnhorst, vì cả hai tàu đều bị mất hoặc bị tàn phá trước khi việc tái vũ trang có thể thực hiện.

Tên của các tàu — Scharnhorst theo Tướng Gerhard von Scharnhorst, nhà cải cách quân sự Phổ, và Gneisenau theo Thống chế August von Gneisenau, đồng nghiệp của ông — được chọn để liên kết Hải quân mới với truyền thống quân sự Phổ, và các tàu, theo quan điểm của Hải quân, là niềm tự hào của hạm đội mới.

Đóng Gneisenau

Gneisenau được đặt keel tại Deutsche Werke ở Kiel tháng 5 năm 1935, hạ thủy tháng 12 năm 1936, và nhập biên chế tháng 5 năm 1938. Tàu chị em Scharnhorst của nó được đóng tại Xưởng Hải quân Wilhelmshaven và nhập biên chế tháng 1 năm 1939.

Hai tàu là những chiến hạm lớn nhất Đức chế tạo kể từ Thế chiến I, và việc chế tạo chúng là tuyên bố về ý định: Đức đang xây dựng hải quân có thể thách thức Anh trên biển.

Các cuộc thử nghiệm cho thấy chúng nhanh, điều khiển tốt, và vũ trang mạnh, nhưng cũng cho thấy điểm yếu: tuabin hơi áp suất cao của chúng không đáng tin cậy, mũi tàu ướt khi biển động, và pháo 11 inch của chúng, dù mạnh, có tầm ngắn hơn pháo 15 inch và 16 inch của thiết giáp hạm Anh.

Hải quân chấp nhận những điểm yếu đó, vì các tàu không được thiết kế để chiến đấu với thiết giáp hạm — chúng được thiết kế để cướp phá vận tải, và chạy trốn khỏi thiết giáp hạm khi gặp chúng.

4. Thiết kế

Vũ khí: chín pháo 11 inch

Vũ khí chính của Gneisenau là chín pháo 11 inch (28 cm), trong ba tháp pháo ba nòng — hai ở phía trước và một ở phía sau — mỗi khẩu bắn đạn nặng 727 pound tới tầm khoảng 40.000 yard (khoảng 36 km).

Các pháo này cùng loại với pháo trên thiết giáp hạm bỏ túi lớp Deutschland, và nằm trong số các pháo hải quân chính xác nhất thế giới: một loạt đạn chín viên nặng hơn 6.500 pound, và đạn có thể xuyên giáp tuần dương hạm hay tàu thương mại ở bất kỳ cự ly nào, và giáp thiết giáp hạm ở cự ly gần.

Vũ khí phụ là mười hai pháo 5,9 inch, trong các tháp pháo đôi và đơn, có thể bắn mục tiêu mặt nước, và mười bốn pháo phòng không 4,1 inch, bổ sung bằng pháo phòng không 37 mm và 20 mm.

Tàu còn mang sáu ống phóng ngư lôi 21 inch, trong hai bệ ba nòng, và bốn thủy phi cơ Arado Ar 196, phóng từ hai máy phóng, để trinh sát.

Giáp và bảo vệ dưới nước

Giáp của Gneisenau là loại nặng nhất mà Hải quân Đức từng trang bị cho một chiến hạm. Đai giáp dày 13,8 inch, nghiêng một góc nhỏ, và bảo vệ khoang máy cùng hầm đạn từ đường nước đến boong chính. Giáp boong dày 3,9 inch, mặt trước tháp pháo dày tới 14,2 inch, và tháp chỉ huy dày 13,8 inch.

Dưới nước, tàu được bảo vệ bởi hệ thống vách ngăn dọc và khoang chứa chất lỏng, thiết kế để hấp thụ chấn động của ngư lôi và ngăn nước tràn. Hệ thống đã được thử nghiệm trong chiến đấu: Gneisenau bị ngư lôi trúng năm 1941 và sống sót, và bị mìn trúng năm 1942 và sống sót, và giáp cùng khả năng kiểm soát hư hại của nó đã cứu nó trong cả hai lần.

Nói ngắn gọn, khả năng bảo vệ của tàu là khả năng bảo vệ của một thiết giáp hạm, trên thân tàu nhanh hơn bất kỳ thiết giáp hạm nào của Hải quân Hoàng gia.

Máy móc, tốc độ và điều kiện sinh hoạt

Gneisenau được trang bị ba tuabin hơi nước, tổng công suất 160.000 mã lực trục, dẫn động ba trục chân vịt, và có thể đạt tốc độ khoảng 31 hải lý/giờ — đủ nhanh để chạy nhanh hơn bất kỳ thiết giáp hạm Anh nào và bắt kịp bất kỳ tàu thương mại nào.

Các tuabin là loại hơi nước áp suất cao, quá nhiệt, và chúng không đáng tin cậy: chúng thường xuyên hỏng hóc, và kỹ sư của tàu dành phần lớn thời gian sửa chữa chúng. Tầm hoạt động của tàu khoảng 8.900 hải lý ở tốc độ 17 hải lý/giờ, cho nó khả năng hoạt động ở Đại Tây Dương và trở về cảng mà không cần tiếp nhiên liệu.

Thủy thủ đoàn của nó khoảng 1.669 người thời chiến, và họ sống trong điều kiện chật chội nhưng, theo tiêu chuẩn Đức, thoải mái — với bếp ăn đúng nghĩa, lò bánh mì, phòng giặt, và phòng bệnh. Hệ thống điều khiển hỏa lực của tàu, với máy đo khoảng cách lập thể và máy tính analog, nằm trong số tốt nhất thế giới, và cho phép Gneisenau bắn chính xác ở tầm xa, theo truyền thống pháo binh Đức.

5. Các biến thể

Tàu	Đặt keel	Nhập biên chế	Số phận
Scharnhorst	Tháng 6 năm 1935	Tháng 1 năm 1939	Bị đánh chìm 26 tháng 12 năm 1943, Trận North Cape
Gneisenau	Tháng 5 năm 1935	Tháng 5 năm 1938	Bị đánh đắm tháng 3 năm 1945, Gdynia

Hai tàu chị em, hai số phận

Lớp Scharnhorst gồm hai tàu, Scharnhorst và Gneisenau, chế tạo theo cùng thiết kế và chỉ khác nhau ở chi tiết trang bị và chiến dịch chúng chiến đấu. Scharnhorst chiến đấu ở Đại Tây Dương, Na Uy, và Bắc Cực, và bị đánh chìm ngày 26 tháng 12 năm 1943 tại Trận Mũi Bắc, bởi thiết giáp hạm Anh HMS Duke of York và các tàu hộ tống, với toàn bộ thủy thủ đoàn 1.968 người thiệt mạng trừ 36 người.

Gneisenau chiến đấu ở Đại Tây Dương và trong Channel Dash, và bị bom làm tàn phá tại Kiel tháng 2 năm 1942 và không bao giờ ra khơi nữa với tư cách tàu chiến. Số phận của hai tàu khác nhau — một bị đánh chìm trong chiến đấu, một bị phá hủy trong cảng — nhưng câu chuyện của chúng giống nhau: câu chuyện về một lớp tàu, trong một năm, là lực lượng cướp phá thành công nhất của Hải quân Đức, và cuối cùng bị Hải quân Hoàng gia và Không quân Hoàng gia cùng phá hủy.

Kế hoạch tái vũ trang pháo 15 inch

Cả hai tàu đều được thiết kế để tái vũ trang bằng pháo 15 inch, trong ba tháp pháo đôi, khi tháp pháo có sẵn, và việc tái vũ trang được lên kế hoạch cho Gneisenau năm 1942, sau khi sửa chữa tại Kiel.

Kế hoạch là tháo ba tháp pháo ba nòng 11 inch và lắp ba tháp pháo đôi 15 inch, điều này sẽ biến Gneisenau thành thiết giáp hạm thực thụ, có thể chiến đấu với thiết giáp hạm Anh trên cơ sở ngang bằng.

Kế hoạch không bao giờ được thực hiện: cuộc không kích tháng 2 năm 1942 làm hư hại Gneisenau nặng đến mức Hải quân quyết định tái thiết nó hoàn toàn, với mũi tàu dài hơn, máy móc mới, và pháo 15 inch, nhưng việc tái thiết không bao giờ hoàn thành — công việc bị dừng năm 1943, khi Hải quân quyết định nguồn lực cần ở nơi khác, và Gneisenau ở lại Kiel, bị tháo vũ khí và chưa hoàn thành, cho đến khi bị tự đánh đắm năm 1945.

Các tháp pháo 15 inch đã chế tạo cho nó được dùng làm pháo bờ biển ở Na Uy và Đan Mạch.

Không có sự nghiệp sau chiến tranh

Không tàu nào có sự nghiệp sau chiến tranh. Scharnhorst bị đánh chìm năm 1943, và Gneisenau bị tự đánh đắm năm 1945 và tháo dỡ sau chiến tranh. Do đó câu chuyện của lớp tàu là câu chuyện về tàu chỉ chiến đấu trong một cuộc chiến, và chết trong đó — một số phận chung của hầu hết mọi tàu chủ lực Đức chế tạo trước Thế chiến II.

Thiết kế của lớp Scharnhorst — nhanh, vũ trang mạnh, và được bảo vệ nặng — ảnh hưởng đến lớp Bismarck kế tiếp, vốn giữ tốc độ và khả năng bảo vệ của Scharnhorst nhưng bổ sung pháo 15 inch ngay từ đầu, và, giống lớp Scharnhorst, bị Hải quân Hoàng gia phá hủy.

Việc không có sự nghiệp sau chiến tranh tự nó là thước đo cho sự hủy diệt của hạm đội mặt nước Đức. Đến năm 1945, các tàu chủ lực của Kriegsmarine đều đã mất — Bismarck chìm năm 1941, Scharnhorst chìm năm 1943, Tirpitz chìm năm 1944, và Gneisenau bị tự đánh đắm năm 1945 — và Đức, bị chia cắt và chiếm đóng, không chế tạo tàu chủ lực nữa. Do đó câu chuyện của lớp Scharnhorst là câu chuyện về một hạm đội được xây dựng cho cuộc chiến mà nó không thể thắng, và chết trong cuộc chiến đó, từng tàu một.

6. Lịch sử hoạt động

Đầu chiến tranh: Na Uy và Đại Tây Dương

Chiến tranh của Gneisenau bắt đầu ở Biển Bắc và Na Uy, nơi nó tham gia xâm lược Na Uy tháng 4 năm 1940, yểm trợ các cuộc đổ bộ tại Narvik và Trondheim, và nơi nó giao chiến với tàu chiến-tuần dương Anh HMS Renown trong một trận ngắn, không phân thắng bại ngoài khơi quần đảo Lofoten.

Tháng 6 năm 1940, Gneisenau và Scharnhorst đánh chìm tàu sân bay Anh HMS Glorious cùng hai khu trục hạm hộ tống ngoài khơi Na Uy, trong một trận đánh gây sốc cho Hải quân Hoàng gia — lần duy nhất một thiết giáp hạm đánh chìm tàu sân bay bằng pháo — và khiến hai tàu nổi tiếng tại Đức.

Việc đánh chìm Glorious là thắng lợi của Hải quân Đức, nhưng cũng là lời cảnh báo: hai tàu đã bị tàu sân bay bắt gặp, và chúng may mắn thoát khỏi Hạm đội Home của Anh, vốn đang tìm kiếm chúng.

Gneisenau bị ngư lôi từ tàu ngầm Anh trúng tháng 6 năm 1940, và phải sửa chữa tại Trondheim rồi tại Kiel, nơi nó ở lại đến cuối năm.

Cuộc cướp phá Đại Tây Dương năm 1941

Tháng 1 năm 1941, Gneisenau và Scharnhorst ra khơi đến Đại Tây Dương trong Chiến dịch Berlin, dưới quyền Đô đốc Günther Lütjens, để cướp phá vận tải Đồng minh. Chiến dịch là cuộc cướp phá mặt nước thành công nhất của Đức trong chiến tranh: trong hai tháng, hai tàu đánh chìm 22 tàu thương mại, tổng cộng khoảng 115.000 tấn, và chúng tránh được Hạm đội Home của Anh, vốn tìm kiếm chúng vô ích.

Bản thân Gneisenau đánh chìm nhiều tàu, và máy bay của nó phát hiện đoàn tàu vận tải để hai tàu tấn công. Chiến dịch cho thấy lớp Scharnhorst, khi dùng làm tàu cướp phá, có thể gây thiệt hại lớn cho vận tải Đồng minh, và cho thấy Hải quân Hoàng gia, dù mạnh, không thể bảo vệ mọi đoàn tàu và không thể bắt mọi tàu cướp phá.

Chiến dịch kết thúc tháng 3 năm 1941, khi hai tàu đến Brest, ở Pháp bị chiếm đóng, nơi chúng ở lại trong phần còn lại của năm, dưới cuộc không kích liên tục của Anh.

Brest và các cuộc ném bom

Tại Brest, Gneisenau và Scharnhorst bị máy bay ném bom Anh tấn công liên tục, nhằm phá hủy chúng trong cảng trước khi chúng có thể ra khơi nữa. Tháng 4 năm 1941, Gneisenau bị ngư lôi từ máy bay Anh trúng, và bị hư hại nặng, với nước tràn vào các khoang trước, và phải sửa chữa trong ụ khô.

Việc sửa chữa mất nhiều tháng, và tàu vẫn ở Brest khi Bộ Tư lệnh tối cao Đức quyết định, đầu năm 1942, đưa hai tàu về Đức qua eo biển Manche — Channel Dash — thay vì mạo hiểm chuyến đi dài quanh Anh, nơi Hải quân Hoàng gia đang chờ đợi.

Quyết định là một canh bạc, và, trên thực tế, là thành công cho người Đức và là nỗi nhục cho người Anh, nhưng nó là khởi đầu của sự kết thúc cho Gneisenau.

Channel Dash và vụ ném bom Kiel

Ngày 11–13 tháng 2 năm 1942, Gneisenau, Scharnhorst và tuần dương hạm hạng nặng Prinz Eugen ra khơi từ Brest qua eo biển Manche, giữa ban ngày, dưới họng pháo của bờ biển Anh, và đến Đức — một kỳ công gây sốc cho Anh và, theo lời một sử gia Anh, là “nỗi nhục cho Hải quân Hoàng gia”.

Gneisenau bị mìn làm hư hại trong eo biển, gây ngập nước và hư hại chân vịt, và nó vào Kiel để sửa chữa. Đêm 26–27 tháng 2 năm 1942, khi nó đang trong ụ khô tại Kiel, Gneisenau bị bom Anh trúng, quả bom xuyên tháp pháo trước và gây cháy trong hầm đạn, khiến 112 người thiệt mạng và làm tàu tàn phế.

Thiệt hại nặng đến mức Hải quân quyết định tái thiết nó hoàn toàn, với mũi tàu dài hơn, máy móc mới, và pháo 15 inch — một đợt tái thiết không bao giờ hoàn thành. Gneisenau không bao giờ ra khơi nữa với tư cách tàu chiến.

Kết thúc: bị đánh đắm tại Gdynia

Gneisenau ở lại Kiel, bị tháo vũ khí và chưa hoàn thành, đến năm 1945, khi, khi Quân đội Liên Xô tiến vào Đức, tàu được kéo đến Gdynia, ở Ba Lan, và bị tự đánh đắm làm tàu chắn ngày 23 tháng 3 năm 1945, để chặn cửa cảng chống quân Liên Xô đang tiến.

Vụ tự đánh đắm là kết thúc câu chuyện của tàu: một tàu từng, trong một năm, là tàu cướp phá Đức thành công nhất của chiến tranh, và bị bom làm tàn phế trong cảng, bị chính thủy thủ đoàn của nó đánh chìm, trong một cảng mà nó chưa bao giờ chiến đấu, để chặn cảng chống kẻ thù mà nó chưa bao giờ chiến đấu.

Xác tàu được trục vớt và tháo dỡ sau chiến tranh, và pháo 11 inch của Gneisenau, đã bị tháo dỡ, được dùng làm pháo bờ biển ở Na Uy và Đan Mạch. Tàu chị em Scharnhorst của nó đã bị đánh chìm năm 1943, và việc Gneisenau bị tự đánh đắm năm 1945 chấm dứt lớp Scharnhorst.

7. Hiệu năng và thông số kỹ thuật

Toàn bộ thông số kỹ thuật

Bảng dưới đây là các thông số tiêu chuẩn của Gneisenau, lấy từ hồ sơ hải quân Đức và từ các nghiên cứu sau chiến tranh. Lượng giãn nước, tốc độ và tầm hoạt động thay đổi đôi chút trong sự nghiệp của nó, vì các lần sửa chữa thời chiến bổ sung pháo phòng không và radar, làm tăng lượng giãn nước toàn tải.

Các con số giáp là số liệu thiết kế: đai giáp dày 13,8 inch, boong 3,9 inch, và mặt trước tháp pháo tới 14,2 inch. Pháo 11 inch bắn đạn nặng 727 pound tới tầm khoảng 40.000 yard, và pháo 5,9 inch bắn đạn nặng 100 pound tới tầm khoảng 25.000 yard.

Tốc độ 31 hải lý/giờ của tàu là nhanh theo tiêu chuẩn của bất kỳ thiết giáp hạm nào, và đó là lý do lớp Scharnhorst có thể cướp phá vận tải và thoát khỏi Hạm đội Home của Anh.

Thông số	Gneisenau
Lượng giãn nước (tiêu chuẩn)	Khoảng 31.000 tấn
Lượng giãn nước (toàn tải)	Khoảng 38.900 tấn
Chiều dài	771 ft (235,0 m)
Chiều rộng	98 ft (30,0 m)
Tốc độ	Khoảng 31 hải lý/giờ
Tầm hoạt động	Khoảng 8.900 hải lý ở tốc độ 17 hải lý/giờ
Vũ khí chính	9 × pháo 11 in
Vũ khí phụ	12 × pháo 5,9 in
Pháo phòng không	14 × pháo 4,1 in; pháo 37 mm và 20 mm
Ống phóng ngư lôi	6 × ống 21 in
Giáp đai	13,8 in (350 mm)
Giáp boong	3,9 in (100 mm)
Giáp tháp pháo	Tới 14,2 in (360 mm)
Thủy thủ đoàn	Khoảng 1.669 người
Số tàu hoàn thành	2 chiếc (Scharnhorst và Gneisenau)

So sánh với các tàu chiến-tuần dương khác

So với tàu chiến-tuần dương Anh HMS Renown, Gneisenau lớn hơn, được bảo vệ tốt hơn, và vũ trang mạnh hơn, với chín pháo 11 inch so với sáu pháo 15 inch của Renown, nhưng nó chậm hơn, 31 hải lý/giờ so với 32 hải lý/giờ của Renown, và pháo của nó nhỏ hơn.

So với thiết giáp hạm Pháp Dunkerque, Gneisenau tương tự về kích thước và tốc độ, nhưng được bảo vệ nặng hơn và có vũ khí phụ tốt hơn. So với lớp South Dakota của Mỹ, Gneisenau nhanh hơn — 31 hải lý/giờ so với 27,5 — nhưng vũ trang nhẹ hơn, với chín pháo 11 inch so với chín pháo 16 inch, và được bảo vệ kém hơn ở một số mặt.

Trong thời đại của mình, Gneisenau là tàu chiến-tuần dương cân bằng tốt nhất thế giới, và sự cân bằng giữa tốc độ, vũ khí và khả năng bảo vệ là lý do nó, trong một năm, là tàu cướp phá Đức thành công nhất của chiến tranh.

8. Các nước sử dụng

Kriegsmarine

Gneisenau được chế tạo cho, và chỉ phục vụ trong, Hải quân Đức — Kriegsmarine — đơn vị vận hành nó từ khi nhập biên chế tháng 5 năm 1938 đến khi bị tự đánh đắm tháng 3 năm 1945.

Trong tay người Đức, nó phục vụ làm tàu chiến-tuần dương hạm đội, làm tàu cướp phá ở Đại Tây Dương, và làm soái hạm vào một số thời điểm, và thủy thủ đoàn của nó là người Đức, sĩ quan của nó là người Đức, và câu chuyện của nó là câu chuyện của Đức: câu chuyện về một hải quân đã chế tạo một tàu nhanh, vũ trang mạnh để cướp phá vận tải Đồng minh rồi mất nó, không phải do hành động của địch trên biển, mà do bom trong cảng.

Các sĩ quan của tàu bao gồm một số người nổi tiếng nhất trong Hải quân Đức — Đô đốc Günther Lütjens, người treo cờ của mình trên tàu trong Chiến dịch Berlin, và Hạm trưởng Otto Fein, người chỉ huy nó tại Channel Dash.

Không có nước sử dụng nước ngoài

Không hải quân nào khác từng vận hành Gneisenau, và không tàu nào theo thiết kế của nó từng được hải quân khác chế tạo. Lớp tàu gồm hai tàu, Scharnhorst và Gneisenau, và cả hai đều bị mất trong chiến tranh — Scharnhorst bị đánh chìm trong chiến đấu năm 1943, Gneisenau bị tự đánh đắm năm 1945.

Do đó câu chuyện của tàu hoàn toàn là câu chuyện của Đức, từ Hiệp định Hải quân Anh–Đức cho phép nó được chế tạo đến tàu chắn tại Gdynia nơi nó bị đánh chìm. Tên Gneisenau — theo Thống chế August von Gneisenau — đã được đặt cho các tàu Đức sau này, bao gồm một tàu khu trục của Hải quân Đức sau chiến tranh, nhưng không tàu chủ lực nào mang tên này kể từ đó, vì Đức không chế tạo tàu chủ lực nào kể từ Thế chiến II.

Việc không có nước ngoài vận hành cũng phản ánh số phận của lớp Scharnhorst. Đến năm 1945, khi Gneisenau bị tự đánh đắm, nó bị tháo vũ khí, chưa hoàn thành, và bị tàn phế, và không hải quân nào muốn một tàu trong tình trạng đó. Tàu chị em Scharnhorst của nó nằm dưới đáy biển ngoài khơi Mũi Bắc, và câu chuyện của lớp tàu kết thúc cùng cuộc chiến đã tạo ra nó. Tên Gneisenau sống tiếp trong Hải quân Đức, nhưng không tàu chủ lực nào mang nó kể từ đó, vì Đức không chế tạo tàu chủ lực nào kể từ Thế chiến II.

9. Di sản và ảnh hưởng

Tàu cướp biển Đức thành công nhất

Di sản của Gneisenau là Chiến dịch Berlin, cuộc cướp phá mặt nước thành công nhất của Đức trong chiến tranh, trong đó nó và Scharnhorst đánh chìm 22 tàu thương mại với tổng trọng tải khoảng 115.000 tấn và tránh được Hạm đội Home của Anh.

Chiến dịch cho thấy lớp Scharnhorst, khi dùng làm tàu cướp phá, có thể gây thiệt hại lớn cho vận tải Đồng minh, và cho thấy Hải quân Hoàng gia, dù mạnh, không thể bảo vệ mọi đoàn tàu. Chiến dịch cũng cho thấy giới hạn của chiến lược cướp phá: hai tàu có thể đánh chìm tàu thương mại, nhưng chúng không thể thắng cuộc chiến trên biển, vì Hải quân Hoàng gia quá lớn và Hải quân Đức quá nhỏ, và vì các tàu, sau khi cướp phá, phải trở về cảng, nơi chúng bị ném bom.

Sự mất mát của Gneisenau — do bom trong cảng, không phải do hành động của địch trên biển — là biểu tượng cho giới hạn đó, và đó là lý do chiến dịch được nhớ vừa là thắng lợi vừa là lời cảnh báo.

Di sản con người

Gneisenau cũng để lại một di sản con người. Thủy thủ đoàn của tàu, khoảng 1.669 người ở biên chế thời chiến, phục vụ trong mọi chiến dịch lớn của hạm đội mặt nước Đức, và tên của họ được tưởng nhớ trên các đài tưởng niệm hải quân tại Laboe và Wilhelmshaven.

112 người thiệt mạng trong vụ ném bom Kiel tháng 2 năm 1942 được nhớ đặc biệt, vì họ chết không phải trong chiến đấu trên biển mà trong cảng, trên một tàu đã bị tàn phá, và cái chết của họ là lời nhắc nhở rằng chiến tranh trên biển diễn ra trong cảng cũng như trên biển.

Câu chuyện của lớp tàu cũng là câu chuyện của Scharnhorst và Trận Mũi Bắc, nơi toàn bộ thủy thủ đoàn 1.968 người thiệt mạng trừ 36 người, và hai tàu cùng nhau được nhớ là những tàu chủ lực Đức hoạt động tích cực nhất trong Thế chiến II.

Bản thân Gneisenau đã không còn, bị tháo dỡ sau chiến tranh, nhưng câu chuyện của nó — tàu cướp phá bị bom làm tàn phế — vẫn được kể trong Hải quân Đức như một bài học về tính dễ tổn thương của hạm đội mặt nước không có yểm trợ trên không.

10. Hiện vật còn lại

Không còn tàu nào tồn tại

Không phần nào của Gneisenau còn tồn tại dưới dạng tàu. Nó bị tự đánh đắm tại Gdynia ngày 23 tháng 3 năm 1945, được trục vớt sau chiến tranh, và tháo dỡ, và tàu chị em Scharnhorst của nó nằm dưới đáy biển ngoài khơi Mũi Bắc, nơi nó chìm ngày 26 tháng 12 năm 1943.

Việc tháo dỡ Gneisenau là hệ quả của sự kết thúc chiến tranh và tình trạng của tàu: nó bị tháo vũ khí, chưa hoàn thành, và bị tàn phế, và không có lý do gì để bảo tồn nó.

Pháo 11 inch của tàu, đã bị tháo dỡ, còn tồn tại làm pháo bờ biển ở Na Uy và Đan Mạch, và biển tên cùng một số trang bị còn tồn tại trong bảo tàng, nhưng không có tàu Gneisenau nào để thăm.

Sự mất mát được các sử gia hải quân tiếc nuối, vì Gneisenau, với pháo 11 inch và tốc độ 31 hải lý/giờ, sẽ là một tàu thú vị để bảo tồn, nhưng chiến tranh khiến Đức không còn hải quân để bảo tồn nó.

Đài tưởng niệm và xác tàu Scharnhorst

Gneisenau được tưởng nhớ tại các đài tưởng niệm hải quân ở Laboe và Wilhelmshaven, nơi tên của những người đã phục vụ trên tàu và hy sinh trong chiến tranh được ghi lại, và trong các bảo tàng kể câu chuyện của Hải quân Đức trong Thế chiến II.

Xác tàu Scharnhorst, tàu chị em của nó, được tìm thấy năm 2000, ngoài khơi Mũi Bắc, ở độ sâu khoảng 300 mét, nằm úp ngược trên đáy biển, và nó là ngôi mộ chiến tranh, được bảo vệ như vậy. Đối với bất kỳ ai muốn hiểu lớp Scharnhorst, sự giới thiệu tốt nhất không phải là một tàu — vì không có tàu nào — mà là các bức ảnh: hình bóng, ba tháp pháo, một tháp chỉ huy, và một ống khói duy nhất, không giống bất kỳ tàu chiến-tuần dương nào khác, và nó kể câu chuyện về một lớp tàu, trong một năm, là lực lượng cướp phá thành công nhất của Hải quân Đức.

11. Câu hỏi thường gặp

Gneisenau là gì?

Gneisenau là tàu chiến-tuần dương Đức trong Thế chiến II, tàu thứ hai của lớp Scharnhorst, nhập biên chế năm 1938, trang bị chín pháo 11 inch, và có tốc độ 31 hải lý/giờ. Nó cướp phá vận tải Đồng minh ở Đại Tây Dương và tham gia Channel Dash.

Chiến dịch Berlin là gì?

Chiến dịch Berlin là cuộc cướp phá Đại Tây Dương tháng 1–tháng 3 năm 1941, trong đó Gneisenau và Scharnhorst, dưới quyền Đô đốc Günther Lütjens, đánh chìm 22 tàu thương mại với tổng trọng tải khoảng 115.000 tấn và tránh được Hạm đội Home của Anh.

Channel Dash là gì?

Channel Dash là cuộc vượt eo biển Manche của Gneisenau, Scharnhorst và Prinz Eugen từ Brest qua eo biển Manche đến Đức ngày 11–13 tháng 2 năm 1942, giữa ban ngày, dưới họng pháo của bờ biển Anh. Gneisenau bị mìn làm hư hại trong cuộc vượt.

Gneisenau bị tàn phá như thế nào?

Đêm 26–27 tháng 2 năm 1942, khi Gneisenau đang trong ụ khô tại Kiel để sửa chữa, nó bị bom Anh trúng, quả bom xuyên tháp pháo trước và gây cháy trong hầm đạn, khiến 112 người thiệt mạng. Nó không bao giờ ra khơi nữa với tư cách tàu chiến.

Gneisenau có bao giờ được tái vũ trang bằng pháo 15 inch không?

Không. Gneisenau được thiết kế để tái vũ trang bằng pháo 15 inch, và việc tái thiết với pháo 15 inch được lên kế hoạch sau vụ ném bom Kiel, nhưng việc tái thiết không bao giờ hoàn thành và tàu bị tự đánh đắm năm 1945.

Gneisenau ở đâu ngày nay?

Không ở đâu dưới dạng tàu: nó bị tự đánh đắm tại Gdynia ngày 23 tháng 3 năm 1945, được trục vớt sau chiến tranh, và tháo dỡ. Tàu chị em Scharnhorst của nó nằm dưới đáy biển ngoài khơi Mũi Bắc.

12. Nguồn

1. Wikipedia, “German battleship Gneisenau” — thông số kỹ thuật, Chiến dịch Berlin, Channel Dash, vụ ném bom Kiel, bị đánh đắm năm 1945.
2. Gerhard Koop và Klaus-Peter Schmolke, Battleships of the Scharnhorst Class (Greenhill Books, 1998) — thiết kế, vũ khí và kế hoạch tái vũ trang pháo 15 inch.
3. Robert O. Dulin và William H. Garzke, Battleships: Axis and Neutral Battleships in World War II (Naval Institute Press, 1985) — lịch sử phục vụ và tổn thất.
4. Naval History and Heritage Command và lịch sử Hải quân Hoàng gia — Chiến dịch Berlin, Channel Dash và North Cape.
5. John Asmussen và các tác giả khác, Scharnhorst: The History — việc đánh chìm Glorious và cuộc cướp phá Đại Tây Dương.
6. Đài tưởng niệm Hải quân Đức, Laboe — đài tưởng niệm thủy thủ đoàn Gneisenau và Scharnhorst.

Bài viết liên quan

• Xe tăng 44M Tas
• Máy bay ném bom Douglas A-20 Havoc
• Tàu ngầm lớp Balao