Prisoners of War in World War II

Ký ức · Tháng 11 10, 2026 · dinhbaochau

Focus keyword: Prisoners of war · Target URL: /en/logistics/prisoners-of-war-wwii/ · Category: Ký ức / Memory

Tù binh* trong Thế chiến II lên tới hàng chục triệu người — binh lính bị bắt trên mọi mặt trận, từ thảo nguyên Liên Xô đến rừng rậm Miến Điện và sa mạc Bắc Phi. Cách họ bị đối xử phụ thuộc ít vào một quy tắc duy nhất mà phụ thuộc vào việc ai giam giữ họ, ở đâu và khi nào: tù binh Đồng minh phương Tây trong tay Đức nhìn chung đã sống sót qua chiến tranh, tù binh Liên Xô trong tay Đức chết hàng triệu người, và tù binh Đồng minh trong tay Nhật chết với tỷ lệ khoảng 40 phần trăm.

Bưu kiện Chữ thập đỏ gửi cho tù binh chiến tranh

Công ước Geneva năm 1929 đã đặt ra các quy tắc đối xử với tù binh, nhưng những quy tắc đó được áp dụng không đồng đều, bị bỏ qua ở một số chiến trường, và không bao giờ bao quát hết tất cả những người bị bắt.

Câu chuyện về tù binh trong Thế chiến II vì vậy không phải là một câu chuyện mà là nhiều câu chuyện — và sự khác biệt giữa chúng là một trong những sự thật quan trọng nhất của cuộc chiến.

Table of Contents

Thông tin chính


Là gì	Tù binh chiến tranh bị các bên giam giữ trong Thế chiến II, 1939–1945
Ở đâu	Các trại khắp châu Âu, Liên Xô, Bắc Phi, Đông Á, Đông Nam Á và Thái Bình Dương
Khi nào	1939–1945; các vụ bắt giữ lớn nhất năm 1941–42 (Mặt trận phía Đông, Philippines) và 1944–45 (khi Đức sụp đổ)
Nạn nhân/Tưởng niệm	Hàng chục triệu người bị bắt; tỷ lệ tử vong từ khoảng 1% với tù binh Đồng minh phương Tây trong tay Đức đến khoảng 57–60% với tù binh Liên Xô trong tay Đức
Tình trạng địa điểm	Nhiều trại cũ nay là đài tưởng niệm hoặc bảo tàng, trong đó có Stalag Luft III (Ba Lan) và các trại dọc Đường sắt Thái Lan–Miến Điện

Bản đồ các trại tù binh khắp châu Âu và châu Á

Bối cảnh

Các quy tắc về tù binh năm 1939 đến từ Công ước Geneva năm 1929, quy định tù binh phải được ăn uống, chỗ ở, chăm sóc y tế và liên lạc với gia đình như thế nào, và cấm sử dụng họ vào công việc trực tiếp liên quan đến tác chiến. Đức, Hoa Kỳ, Anh và Pháp đã ký và phê chuẩn công ước. Liên Xô không ký.

Tài liệu tượng trưng cho Công ước Geneva 1929

Nhật Bản đã ký nhưng không phê chuẩn — một khác biệt có ý nghĩa, bởi quân đội Nhật không coi công ước có tính ràng buộc với lực lượng của mình, và quân luật Nhật cho rằng đầu hàng là nhục nhã, quan điểm đã định hình cách lính gác Nhật đối xử với những tù binh đã đầu hàng.

Quy mô bắt giữ trong Thế chiến II vượt xa bất cứ cuộc chiến nào trước đó. Trong những tháng đầu Đức xâm lược Liên Xô năm 1941, Wehrmacht đã bắt hơn ba triệu tù binh Liên Xô; đến cuối chiến tranh tổng số là khoảng 5,7 triệu người. Ở Thái Bình Dương, việc Singapore thất thủ tháng 2 năm 1942 đưa khoảng 80.000 quân Anh, Úc và Ấn Độ vào tay Nhật, và việc quân Mỹ và Philippines đầu hàng ở Bataan tháng 4 năm 1942 đưa khoảng 12.000 người Mỹ và 66.000 người Philippines vào tay Nhật.

Theo chiều ngược lại, Đồng minh bắt hàng triệu tù binh Đức trong năm 1944–45 — khoảng 11 triệu người Đức bị giam giữ khi chiến tranh kết thúc, phần lớn bởi Đồng minh phương Tây và Liên Xô — và khoảng 2,4 đến 3,3 triệu lính Đức bị Liên Xô giam giữ.

Diễn biến sự kiện

Bị bắt thường là thời khắc nguy hiểm nhất trong trải nghiệm của tù binh. Những người đầu hàng trên chiến trường có thể bị giết ngay tại chỗ, và ở một số chiến trường — nhất là Mặt trận phía Đông năm 1941 — tù binh bị bắt hành quân nhiều ngày với rất ít thức ăn, nước uống tới các điểm tập kết, và nhiều người chết trên đường.

Con đường ở Bataan, Philippines, nơi diễn ra cuộc hành quân tử thần 1942

Cuộc hành quân cưỡng bức nổi tiếng nhất ở Thái Bình Dương là Cuộc hành quân tử thần Bataan tháng 4 năm 1942, trong đó quân Mỹ và Philippines đầu hàng ở Bataan bị bắt đi bộ gần 100 dặm về phía bắc tới Trại O’Donnell.

Đài tưởng niệm tại Stalag Luft III ở Ba Lan

Theo các kết luận được Quốc hội Hoa Kỳ trích dẫn, khoảng 650 người Mỹ và ước tính 5.000 đến 10.000 người Philippines đã chết trên đường hành quân. Ở châu Âu, các cuộc hành quân cưỡng bức đầu năm 1945 — khi quân Đức chuyển tù binh phương Tây về phía tây trước đà tiến của quân đội Liên Xô giữa mùa đông — đã khiến hàng nghìn người khác chết vì lạnh, đói và kiệt sức.

Đường sắt Thái Lan–Miến Điện trong rừng rậm Thái Lan

Ở Đức, tù binh bị giam trong hệ thống trại do quân đội quản lý: Stalag dành cho binh sĩ, Oflag dành cho sĩ quan, và trại Stalag Luft dành cho phi công, do Không quân Đức quản lý. Điều kiện khắc nghiệt — chật chội, khẩu phần ăn bị cắt giảm từ năm 1941, lạnh giá và lao động cưỡng bức — nhưng với tù binh Đồng minh phương Tây, Công ước Geneva phần lớn được tuân thủ, và Hội Chữ thập đỏ Quốc tế có thể đến thăm, chuyển bưu kiện và ghi tên.

Khoảng 94.000 người Mỹ bị giam ở châu Âu, và tỷ lệ tử vong của tù binh Đồng minh phương Tây trong tay Đức thấp: khoảng 1 đến 5 phần trăm, tùy nhóm được tính. Sự tương phản với tù binh Liên Xô trong cùng hệ thống rất rõ rệt, và đó là chủ ý: giới lãnh đạo Đức coi tù binh Liên Xô nằm ngoài sự bảo vệ của công ước, và Lệnh Chính ủy tháng 6 năm 1941 chỉ thị xử tử các chính ủy Liên Xô bị bắt.

Tù binh Liên Xô bị giam trong các trại riêng, gọi là Russenlager, thường ngoài trời, với khẩu phần đói khát.

Vụ vượt ngục nổi tiếng nhất của chiến tranh là “Cuộc vượt ngục vĩ đại” khỏi Stalag Luft III ở Sagan (nay là Żagań, Ba Lan) đêm 24–25 tháng 3 năm 1944, khi 76 phi công Đồng minh trốn thoát qua một đường hầm đào trong nhiều tháng.

Tất cả trừ ba người đều bị bắt lại, và 50 người trong số đó bị Gestapo xử tử theo lệnh của Hitler — một hành động tự nó là tội ác chiến tranh và đã bị truy tố sau chiến tranh.

Vụ vượt ngục đã trở thành một trong những câu chuyện được kể lại nhiều nhất của chiến tranh, nhưng kết quả của nó — 50 người chết vì một vụ trốn thoát không thay đổi gì về quân sự — cho thấy mức độ rủi ro mà tù binh chấp nhận, và cái giá mà chính quyền Đức áp đặt.

Điều kiện của tù binh trong tay Nhật, theo mọi thước đo, là tồi tệ nhất mà tù binh phương Tây phải đối mặt trong chiến tranh. Nhật Bản không phê chuẩn Công ước Geneva, Hội Chữ thập đỏ gần như không được tiếp cận, và tù binh bị dùng làm lao động cưỡng bức trong các dự án như Đường sắt Thái Lan–Miến Điện, nơi khoảng 60.000 tù binh Đồng minh và khoảng 200.000 lao động châu Á làm việc; khoảng 12.000 tù binh Đồng minh và khoảng 90.000 lao động châu Á đã chết trong quá trình xây dựng, theo các con số thường được trích dẫn.

Trong số hơn 27.000 tù binh Mỹ bị Nhật giam, hơn 11.000 người — khoảng 40 phần trăm — đã chết trước khi chiến tranh kết thúc. Các nguyên nhân được ghi trong tài liệu sau chiến tranh đều nhất quán: khẩu phần đói khát, bệnh tật, đánh đập, lao động quá sức, và một hệ thống trong đó tù binh không có sự bảo vệ hiệu quả nào và không có kênh khiếu nại.

Các “tàu địa ngục” — tàu vận tải Nhật không đánh dấu chở tù binh giữa các trại — bị tàu ngầm và máy bay Đồng minh đánh chìm mà không biết trên tàu có tù binh, khiến hàng nghìn người khác thiệt mạng.

Hồ sơ của Đồng minh trong vai trò bên giam giữ cũng không đồng nhất, và cần nói rõ điều đó. Tù binh Đức bị Đồng minh phương Tây giam giữ nhìn chung được đối xử theo công ước, làm việc trong nông nghiệp và công nghiệp, và được hồi hương sau chiến tranh; tỷ lệ tử vong của tù binh Đức trong tay Anh và Mỹ thấp.

Tù binh Đức bị Liên Xô giam giữ có số phận tồi tệ hơn nhiều: trong số ước tính 2,4 đến 3,3 triệu người, khoảng 374.000 đến 1 triệu người đã chết trong các trại lao động Liên Xô vì đói, bệnh, lạnh và lao động quá sức, theo khoảng ước tính đã công bố.

Tù binh Nhật rất ít — lính Nhật hiếm khi đầu hàng — nhưng những người bị Đồng minh phương Tây bắt giữ nhìn chung được giam theo điều kiện của công ước. Sau chiến tranh, việc đối xử với tù binh tự nó trở thành đối tượng của các phiên tòa xét xử tội ác chiến tranh ở các bên, và những khoảng trống trong hồ sơ vẫn là đề tài nghiên cứu lịch sử.

Mặt trận phía Đông tạo ra số lượng tù binh lớn nhất trong chiến tranh, và tỷ lệ tử vong cao nhất. Trong các trận bao vây năm 1941 — tại Minsk, Smolensk, Kyiv và Vyazma — quân đội Đức bắt hàng trăm nghìn tù binh Liên Xô trong từng chiến dịch.

Tù binh bị giam trong các trại ngoài trời, Dulag (trại trung chuyển) và Stalag, thường không có mái che, với khẩu phần thấp xa dưới mức sống tối thiểu, và gần như không có chăm sóc y tế. Từ tháng 6 năm 1941 đến tháng 1 năm 1942, khoảng 2,8 triệu tù binh Liên Xô đã chết, phần lớn vì đói, phơi nhiễm và bệnh tật.

Chính quyền Đức đã ghi lại các ca tử vong; chính sách đằng sau chúng được thể hiện rõ trong các mệnh lệnh coi tù binh Liên Xô là gánh nặng cần giảm bớt thay vì tù binh cần giữ sống.

Theo chiều ngược lại, Liên Xô bắt tù binh Đức với số lượng lớn từ năm 1943 trở đi, nhất là tại Stalingrad, nơi khoảng 91.000 người Đức đầu hàng tháng 1–2 năm 1943. Trong số đó, chỉ khoảng 6.000 người còn sống để trở về Đức sau chiến tranh, theo các con số thường được trích dẫn — số còn lại chết trong thời gian bị giam, phần lớn trong những tháng đầu, vì vết thương, bệnh tật và điều kiện hành quân, trại giam.

Ở Thái Bình Dương, việc sử dụng lao động tù binh lớn nhất là Đường sắt Thái Lan–Miến Điện, xây dựng năm 1942–43 để tiếp tế cho quân đội Nhật ở Miến Điện. Khoảng 60.000 tù binh Đồng minh — Anh, Úc, Hà Lan và Mỹ — làm việc trên tuyến đường sắt cùng khoảng 200.000 lao động châu Á được tuyển mộ hoặc cưỡng bức từ Mã Lai, Miến Điện và Đông Ấn Hà Lan.

Công việc được làm bằng tay, với gùi và búa, xuyên rừng rậm và vượt núi; đoạn cắt núi gọi là Hellfire Pass được làm suốt đêm dưới ánh đuốc. Khoảng 12.000 tù binh Đồng minh và khoảng 90.000 lao động châu Á đã chết trong quá trình xây dựng, theo các con số thường được trích dẫn.

Tuyến đường sắt hoàn thành tháng 10 năm 1943 và được sử dụng đến cuối chiến tranh.

Sự kiện tồi tệ nhất đối với tù binh Úc là các cuộc hành quân tử thần Sandakan năm 1945 ở Bắc Borneo thuộc Anh (nay là Sabah, Malaysia). Khoảng 2.400 tù binh Úc và Anh bị giam tại Sandakan bị bắt hành quân vào nội địa qua ba đợt, trong điều kiện đói khát và bệnh tật, hướng về Ranau; những người quá yếu để hành quân bị giết ngay trong trại. Chỉ sáu người sống sót. Các cuộc hành quân được tưởng niệm ở Úc như một trong những tội ác tồi tệ nhất chống lại tù binh Úc trong chiến tranh, và Công viên Tưởng niệm Sandakan ngày nay đứng trên địa điểm của trại.

Địa điểm ngày nay

Nhiều trại tù binh cũ được bảo tồn thành đài tưởng niệm và bảo tàng. Stalag Luft III ở Żagań, Ba Lan có bảo tàng và đài tưởng niệm 50 phi công bị xử tử sau Cuộc vượt ngục vĩ đại.

Nghĩa trang chiến tranh ở Kanchanaburi, Thái Lan

Các địa điểm dọc Đường sắt Thái Lan–Miến Điện — cầu sông Kwai, đài tưởng niệm Hellfire Pass ở Thái Lan, và các nghĩa trang chiến tranh ở Kanchanaburi — được hàng nghìn người đến thăm mỗi năm. Ở Philippines, Đền Quốc gia Capas đứng tại địa điểm Trại O’Donnell, nơi Cuộc hành quân tử thần Bataan kết thúc. Ở Nhật Bản, các địa điểm trại cũ được đánh dấu lặng lẽ hơn, và ở Đức các địa điểm Stalag cũ thường được đánh dấu bằng những đài tưởng niệm nhỏ tại các thị trấn đã mọc lên xung quanh.

Lưu trữ của Ủy ban Chữ thập đỏ Quốc tế ở Geneva lưu giữ thẻ hồ sơ của hàng triệu tù binh — một trong những kho lưu trữ lớn nhất về trải nghiệm chiến tranh cá nhân còn tồn tại.

Với tù binh phương Tây trong tay Đức, Hội Chữ thập đỏ Quốc tế là khác biệt giữa sống sót và chết đói. Hội Chữ thập đỏ đến thăm các trại, ghi tên tù binh, chuyển thư, và — quan trọng nhất — gửi bưu kiện thực phẩm.

Một bưu kiện Chữ thập đỏ tiêu chuẩn chứa thực phẩm đóng hộp, sô-cô-la, thuốc lá, xà phòng và các vật dụng khác, và với những tù binh mà khẩu phần Đức đã bị cắt xuống mức sống tối thiểu hoặc thấp hơn, các bưu kiện là một phần đáng kể trong khẩu phần ăn của họ.

Tù binh góp chung bưu kiện, trao đổi đồ bên trong, và dùng hộp thiếc cùng bao bì để chế tạo dụng cụ, bếp và radio. Các bưu kiện cũng là nguồn hy vọng: một bưu kiện có nghĩa là có người bên ngoài biết tù binh còn sống. Trong tay Nhật, ngược lại, Hội Chữ thập đỏ gần như không được tiếp cận.

Bưu kiện được gửi đi, nhưng rất ít đến được các trại; thư bị chậm hoặc không bao giờ được chuyển; và Hội Chữ thập đỏ không được phép thăm hầu hết các trại hay ghi tên tù binh bị giam trong đó.

Sự khác biệt không phải vấn đề hậu cần mà là chính sách: Đức cho phép Hội Chữ thập đỏ hoạt động, trong giới hạn, vì Đức đã chấp nhận Công ước; Nhật thì không, vì Nhật chưa chấp nhận.

Chính kho lưu trữ của Hội Chữ thập đỏ — các thẻ chỉ mục ghi lại hàng triệu tù binh, được biên soạn từ các chuyến thăm trại, từ thư từ và từ danh sách do các bên giam giữ cung cấp — nay là một trong những nguồn lớn nhất về lịch sử tù binh trong chiến tranh, và được lưu giữ tại Geneva.

Vượt ngục là nhiệm vụ của tù binh theo quân luật thời đó, và tù binh trong tay Đức đã thực hiện hàng trăm lần thử. Trại nổi tiếng nhất với những người vượt ngục là Lâu đài Colditz (Oflag IV-C) ở Sachsen, nơi quân Đức tập trung những tù binh đã trốn thoát khỏi các trại khác — và nơi các tù binh, đáp lại, đã thực hiện một số nỗ lực sáng tạo nhất của chiến tranh, trong đó có một chiếc tàu lượn chế tạo trong gác mái, chưa từng bay vì chiến tranh đã kết thúc trước.

Cuộc vượt ngục vĩ đại khỏi Stalag Luft III tháng 3 năm 1944 là vụ vượt ngục đơn lẻ lớn nhất, nhưng không phải vụ đào hầm duy nhất: tù binh đào hầm ở nhiều trại, dùng dụng cụ chế từ hộp thiếc và ván giường, đổ đất vào vườn và túi quần, và thông gió cho hầm bằng bơm tự chế.

Hầu hết các vụ trốn thoát đều thất bại — người trốn bị bắt lại, hoặc bị bắn, hoặc đơn giản không thể đi xa ở đất nước xa lạ mà không có giấy tờ, tiền bạc hay ngôn ngữ.

Nhưng các nỗ lực phục vụ mục đích vượt ra ngoài tự do: chúng buộc quân Đức phải điều quân canh giữ các trại, và giữ tinh thần của tù binh. Trong tay Nhật, vượt ngục hiếm hơn nhiều và nguy hiểm hơn nhiều: các trại ở nơi hẻo lánh, dân cư xung quanh thù địch hoặc sợ hãi, và những người trốn bị bắt lại thường bị xử tử.

Sự khác biệt về tỷ lệ vượt ngục tự nó là thước đo sự khác biệt về điều kiện giữa hai hệ thống.

Nạn nhân và tưởng niệm

Số tù binh thiệt mạng lên tới hàng triệu người, và sự phân bố của những cái chết đó là sự thật trung tâm của chủ đề này. Khoảng 3,3 đến 3,5 triệu tù binh Liên Xô đã chết trong tay Đức, chiếm khoảng 57 đến 60 phần trăm trong tổng số khoảng 5,7 triệu người bị bắt — nhóm tù binh thiệt mạng lớn nhất trong chiến tranh, và là kết quả của chính sách có chủ ý: khẩu phần đói khát, phơi nhiễm, và Lệnh Chính ủy.

Trong tay Nhật, khoảng 40 phần trăm tù binh Mỹ đã chết, và tỷ lệ tử vong của tù binh Anh, Úc, Hà Lan và Ấn Độ cũng ở mức tương tự. Trong tay Liên Xô, khoảng 374.000 đến 1 triệu tù binh Đức đã chết. Trong số tù binh Đồng minh phương Tây trong tay Đức, số người chết tính bằng hàng nghìn chứ không phải hàng triệu.

Những con số này đến từ các nguồn khác nhau và phương pháp đếm khác nhau, và các sử gia vẫn tiếp tục hoàn thiện chúng; các khoảng số liệu ở đây phản ánh sự không chắc chắn đó thay vì che giấu nó.

Việc tưởng niệm tù binh có hình thức khác nhau ở mỗi quốc gia. Ở Anh, các tù binh Viễn Đông — gọi là “FEPOW” — có hiệp hội, đài tưởng niệm và lễ tưởng niệm hằng năm riêng, và Đài tưởng niệm Quốc gia Arboretum có đài tưởng niệm FEPOW. Ở Hoa Kỳ, thứ Sáu thứ ba của tháng 9 là Ngày Công nhận Tù binh/Chiến sĩ mất tích Quốc gia. Ở Úc, Đường sắt Thái Lan–Miến Điện và các cuộc hành quân tử thần Sandakan là trung tâm ký ức quốc gia về chiến tranh Thái Bình Dương. Ở Nga, số phận của tù binh Liên Xô — lâu nay bị bỏ qua trong sử học Liên Xô, vì bản thân việc đầu hàng bị nhìn với nghi ngờ — đã được công nhận đầy đủ hơn từ thập niên 1990. Ở Đức, số phận tù binh Đức trong tay Liên Xô được tưởng niệm bởi các hiệp hội cựu binh và các đài tưởng niệm tại địa điểm trại cũ. Điểm chung trong mọi trường hợp đều giống nhau: người tù binh, đã chiến đấu rồi bị bắt thay vì tử trận, và nỗi khổ của họ diễn ra ngoài tầm nhìn của chiến trường.

Xét xử và công lý

Sau chiến tranh, việc đối xử với tù binh là một trong những tội danh tại các phiên tòa xét xử tội ác chiến tranh lớn. Tại Nuremberg, việc giết hại và ngược đãi tù binh Liên Xô là một phần của vụ án chống lại giới lãnh đạo Đức, và vụ xử tử 50 phi công bị bắt lại sau Cuộc vượt ngục vĩ đại đã bị truy tố.

Phòng xử án thập niên 1940 nơi diễn ra phiên tòa xét xử tội ác chiến tranh

Tại các phiên tòa Tokyo và các phiên tòa tiếp theo ở châu Á, các sĩ quan Nhật bị xét xử về việc đối xử với tù binh, trong đó có Cuộc hành quân tử thần Bataan và việc xây dựng Đường sắt Thái Lan–Miến Điện; Tướng Masaharu Homma, chỉ huy lực lượng ở Philippines, bị xét xử và xử tử năm 1946.

Việc Liên Xô đối xử với tù binh Đức không bị truy tố tại bất kỳ phiên tòa quốc tế nào — Liên Xô là một trong các nước thắng trận, và hành vi của họ trong vai trò bên giam giữ không nằm trong chương trình nghị sự — một khoảng trống mà các sử gia đã ghi nhận là sự không đồng đều trong công lý sau chiến tranh, và cần được ghi lại như một phần của hồ sơ thay vì bỏ qua.

Các phiên tòa cũng định hình luật pháp. Trải nghiệm của tù binh trong Thế chiến II đã trực tiếp dẫn đến Công ước Geneva thứ ba năm 1949, tăng cường bảo vệ tù binh chiến tranh, mở rộng rõ ràng hơn cho mọi chiến binh bị bắt, và bổ sung quy tắc về lao động, kỷ luật và vai trò của Hội Chữ thập đỏ. Công ước này vẫn là khung pháp lý về tù binh chiến tranh cho đến ngày nay.

Câu chuyện tù binh thường được kể qua Đức và Nhật, nhưng chiến tranh ở Địa Trung Hải cũng tạo ra số lượng tù binh lớn của riêng nó. Ở Bắc Phi, các chiến dịch giằng co năm 1941–43 đã tạo ra hàng chục nghìn tù binh ở cả hai phía: quân Anh và Khối Thịnh vượng chung bị bắt tại Tobruk và trong các cuộc rút lui năm 1942, và quân Đức, quân Ý bị bắt trong các đợt tiến quân của Đồng minh, nhất là tại El Alamein và Tunisia năm 1943.

Tù binh Ý bị giam trong các trại ở Anh, Hoa Kỳ, Ai Cập và Ấn Độ, và sau khi Ý đình chiến tháng 9 năm 1943, thân phận của họ thay đổi: nhiều người trở thành “cộng tác viên”, làm việc cho Đồng minh trong khi chờ hồi hương.

Tù binh Đức từ Bắc Phi được đưa tới các trại ở Hoa Kỳ, nơi họ làm việc trong nông nghiệp và công nghiệp, và cách đối xử với họ — theo Công ước, với các chuyến thăm và bưu kiện của Hội Chữ thập đỏ — tương phản rõ rệt với cách đối xử với tù binh Liên Xô ở Đức.

Ngay tại Ý, sau hiệp định đình chiến, quân Đức tiếp quản các trại tù binh của Ý và chuyển các tù binh Đồng minh trong đó về phía bắc, vào Đức; những tù binh trốn thoát trong hỗn loạn tháng 9 năm 1943 được các gia đình Ý và du kích che giấu, và nhiều người trong số họ đã gia nhập Kháng chiến.

Chiến dịch Ý nhắc nhở rằng câu chuyện tù binh không chỉ là câu chuyện về các trại, mà còn về dân thường đã che giấu người trốn thoát và về những tù binh trở thành chiến sĩ.

Thông tin tham quan

Các địa điểm trại tù binh cũ nằm rải rác ở nhiều nước, và điều kiện tham quan khác nhau. Bảo tàng Stalag Luft III ở Żagań, Ba Lan mở cửa đón du khách; hãy kiểm tra trang chính thức để biết giờ mở cửa.

Hellfire Pass trên Đường sắt Thái Lan–Miến Điện

Trung tâm Diễn giải Hellfire Pass ở Thái Lan, do chính phủ Úc phối hợp quản lý, mở cửa hằng ngày và miễn phí; hãy kiểm tra trang chính thức để biết giờ hiện tại. Đền Quốc gia Capas ở Philippines là công viên tưởng niệm công cộng, mở cửa hằng ngày.

Các nghĩa trang chiến tranh ở Kanchanaburi, Thái Lan do Ủy ban Mộ Chiến tranh Khối Thịnh vượng chung bảo trì và mở cửa cho công chúng vào ban ngày. Với tất cả các địa điểm này, hãy kiểm tra trang chính thức hoặc cơ quan quản lý đài tưởng niệm trước khi đi, vì giờ mở cửa và điều kiện tiếp cận có thể thay đổi.

Du khách nên nhớ rằng đây là nơi rất nhiều người đã chết, và nên cư xử như khi ở nghĩa trang.

Tưởng niệm và giáo dục

Với nhiều gia đình, câu chuyện tù binh không kết thúc bằng hồi hương, vì một số tù binh không bao giờ trở về và không bao giờ được xác minh. Ở Hoa Kỳ, Cơ quan Kế toán Tù binh/Chiến sĩ mất tích Quốc phòng tiếp tục điều tra số phận của người Mỹ vẫn còn trong danh sách mất tích từ Thế chiến II — hơn 70.000 người, phần lớn mất tích trên biển hoặc trên máy bay, nhưng trong đó có những tù binh mà cái chết của họ không bao giờ được ghi lại.

Công việc bao gồm nghiên cứu lưu trữ, khai quật địa điểm máy bay rơi và trại cũ, và nhận dạng hài cốt bằng DNA. Ở các nước khác, công việc tương tự: Ủy ban Mộ Chiến tranh Khối Thịnh vượng chung bảo trì mộ của những người chết đã xác định được danh tính, và gia đình của những người mất tích tiếp tục tìm kiếm trong kho lưu trữ.

Cuộc tìm kiếm diễn ra chậm chạp và, trong hầu hết trường hợp, kết thúc mà không có câu trả lời. Nhưng nó vẫn tiếp diễn vì các gia đình vẫn tiếp tục hỏi, và vì hồ sơ về tù binh — thẻ chỉ mục của Hội Chữ thập đỏ, danh sách trại, thư từ — là chất liệu để tạo ra câu trả lời, khi câu trả lời đến.

Giáo dục về tù binh chiến tranh đã phát triển trong những thập niên gần đây, khi các kho lưu trữ được mở và những người sống sót cuối cùng đã để lại lời chứng. Ủy ban Chữ thập đỏ Quốc tế đã số hóa phần lớn chỉ mục tù binh của mình, cho phép các gia đình tra cứu người thân.

Các bảo tàng — Bảo tàng Quốc gia về Thế chiến II ở New Orleans, Bảo tàng Chiến tranh Hoàng gia ở London, Đài tưởng niệm Chiến tranh Úc ở Canberra — đều lưu giữ bộ sưu tập và lịch sử truyền miệng về tù binh.

Trong trường học, câu chuyện tù binh được dùng để giảng dạy Công ước Geneva và luật chiến tranh: đây là trường hợp rõ ràng nhất trong Thế chiến II về một bộ quy tắc tồn tại trên giấy nhưng được áp dụng, bỏ qua hay vi phạm tùy thuộc vào bên giam giữ — và vì thế là bài học rõ ràng nhất về việc vì sao các quy tắc đó quan trọng.

Tù binh không chỉ là binh lính. Ở Philippines, khi quân Mỹ và Philippines đầu hàng năm 1942, hơn 70 y tá quân đội Mỹ và 11 y tá hải quân bị bắt cùng họ, và họ đã trải qua ba năm bị giam tại Santo Tomas ở Manila, chăm sóc các tù nhân khác trong cùng điều kiện đói khát và bệnh tật.

Họ được biết đến với tên gọi Những thiên thần Bataan, và gần như tất cả đều sống sót qua chiến tranh. Dân thường bị giam giữ — giáo sĩ, doanh nhân, quan chức thuộc địa và gia đình họ — bị giam trong các trại khắp châu Á, trong đó có Santo Tomas và Changi ở Singapore, và trải nghiệm của họ khác tù binh quân sự chủ yếu ở chỗ họ không có tổ chức quân đội để nương tựa và không có bưu kiện Chữ thập đỏ trong những năm đầu.

Phụ nữ và trẻ em bị Nhật giam giữ ở Đông Ấn Hà Lan và Trung Quốc nằm trong số những người bị giam dễ tổn thương nhất. Ở châu Âu, nữ tù nhân bị giam trong các trại như Ravensbrück, vốn là trại tập trung chứ không phải trại tù binh — một khác biệt quan trọng, vì sự bảo vệ của Công ước Geneva hoàn toàn không áp dụng ở đó.

Sự kết thúc của chiến tranh không chấm dứt trải nghiệm của tù binh. Việc hồi hương mất nhiều tháng, và với một số người là nhiều năm. Tù binh phương Tây ở Đức được quân đội Đồng minh đang tiến quân giải phóng mùa xuân năm 1945 và được đưa về nhà bằng máy bay hoặc tàu trong vài tuần; tù binh trong tay Nhật phải đợi đến tháng 9 năm 1945, khi các đội cứu hộ Đồng minh đến được các trại, và nhiều người quá yếu để di chuyển và đã chết trong những tuần sau giải phóng.

Tù binh Liên Xô được Đồng minh phương Tây giải phóng phải đối mặt với số phận khác: theo thỏa thuận Yalta, họ bị hồi hương về Liên Xô, nơi nhiều người bị nhìn với nghi ngờ vì đã đầu hàng, và một số bị đưa tới trại lao động.

Tù binh Đức bị Đồng minh phương Tây giam giữ phần lớn được hồi hương trước năm 1948, nhưng tù binh Đức trong tay Liên Xô bị giam lâu hơn nhiều năm, với các nhóm lớn cuối cùng được thả năm 1955–56.

Hàng trăm nghìn tù binh Nhật bị Liên Xô giam giữ sau tháng 8 năm 1945 và bị đưa đi lao động ở Siberia và Trung Á; số người chết còn tranh cãi, và các con số do các nguồn khác nhau công bố dao động lớn.

Với nhiều cựu tù binh, việc trở về nhà là khởi đầu của quá trình thích nghi dài: tác động thể chất của suy dinh dưỡng và bệnh tật kéo dài nhiều năm, và tác động tâm lý — ngày nay gọi là rối loạn stress sau sang chấn — thời đó chưa được hiểu hay điều trị.

Nghiên cứu có hệ thống về sức khỏe cựu tù binh, bắt đầu trong những thập niên sau chiến tranh, cho thấy tác động của thời gian bị giam kéo dài suốt phần đời còn lại của nhiều người sống sót.

Các quy tắc được viết sau Thế chiến II vẫn là các quy tắc đang có hiệu lực. Công ước Geneva thứ ba năm 1949, được gần như mọi quốc gia trên thế giới phê chuẩn, quy định chi tiết cách tù binh chiến tranh phải được đối xử: họ phải được ăn uống, chỗ ở và chăm sóc y tế ra sao; họ có thể và không thể bị bắt làm công việc gì; họ có thể bị kỷ luật như thế nào; và Hội Chữ thập đỏ có thể thăm họ và ghi tên họ ra sao.

Các Nghị định thư bổ sung năm 1977 mở rộng sự bảo vệ sang các loại xung đột mới. Công ước được thực thi, trên thực tế, ít bằng tòa án mà bằng kỳ vọng rằng một quốc gia vi phạm nó sẽ bị phán xét vì việc đó — bởi các quốc gia khác, bởi Hội Chữ thập đỏ, và bởi lịch sử.

Hồ sơ của Thế chiến II là lý do Công ước tồn tại dưới hình thức hiện tại, và cũng là lý do các điều khoản của nó cụ thể: mỗi quy tắc tương ứng với điều gì đó đã xảy ra với tù binh từ năm 1939 đến 1945, và với quyết định sau đó rằng nó không nên xảy ra nữa.

Di sản

Di sản của tù binh Thế chiến II được ghi vào chính luật chiến tranh. Công ước Geneva thứ ba năm 1949, các Nghị định thư bổ sung năm 1977, và công việc của Hội Chữ thập đỏ đều dựa trên hồ sơ về những gì đã xảy ra với tù binh từ 1939 đến 1945 — và trên sự thừa nhận rằng khác biệt giữa tù binh sống sót và tù binh thiệt mạng, phần lớn, nằm ở việc bên giam giữ có chấp nhận rằng tù binh có quyền hay không.

Kho lưu trữ hồ sơ tù binh của Hội Chữ thập đỏ

Di sản thứ hai mang tính lưu trữ: hàng triệu thẻ hồ sơ, thư từ, nhật ký và lời chứng mà tù binh để lại là một trong những khối bằng chứng lớn nhất về chiến tranh từ góc nhìn của người lính bình thường, và các sử gia vẫn tiếp tục nghiên cứu chúng.

Di sản thứ ba mang tính cá nhân và chưa khép lại: ở một số nước, số phận của những tù binh không bao giờ trở về — những người mất tích, chưa được xác minh — vẫn đang được điều tra, và các gia đình vẫn đang nhận được câu trả lời tám mươi năm sau chiến tranh.

Câu hỏi thường gặp

Có bao nhiêu tù binh trong Thế chiến II?*
Hàng chục triệu người bị bắt. Các nhóm lớn nhất là khoảng 5,7 triệu tù binh Liên Xô bị Đức bắt, khoảng 11 triệu người Đức bị Đồng minh bắt, và hàng trăm nghìn tù binh Đồng minh bị Nhật bắt.

Tỷ lệ tử vong của tù binh trong Thế chiến II là bao nhiêu?*
Tỷ lệ này khác nhau rất lớn tùy bên giam giữ. Khoảng 57–60% tù binh Liên Xô trong tay Đức đã chết; khoảng 40% tù binh Mỹ trong tay Nhật đã chết; tỷ lệ tử vong của tù binh Đồng minh phương Tây trong tay Đức khoảng 1–5%; và khoảng 374.000 đến 1 triệu tù binh Đức đã chết trong tay Liên Xô.

Cuộc hành quân tử thần Bataan là gì?*
Tháng 4 năm 1942, sau khi quân Mỹ và Philippines đầu hàng ở Bataan, Philippines, các tù binh bị bắt hành quân gần 100 dặm tới Trại O’Donnell. Khoảng 650 người Mỹ và ước tính 5.000 đến 10.000 người Philippines đã chết trên đường, theo các kết luận được Quốc hội Hoa Kỳ trích dẫn.

Cuộc vượt ngục vĩ đại là gì?*
Đêm 24–25 tháng 3 năm 1944, 76 phi công Đồng minh trốn thoát khỏi Stalag Luft III ở Sagan qua một đường hầm. Tất cả trừ ba người đều bị bắt lại, và 50 người trong số đó bị Gestapo xử tử.

Công ước Geneva có bảo vệ tù binh trong Thế chiến II không?*
Một phần. Đức, Hoa Kỳ, Anh và Pháp đã phê chuẩn Công ước 1929, và công ước phần lớn được tuân thủ với tù binh Đồng minh phương Tây trong tay Đức. Liên Xô không ký, và Nhật Bản đã ký nhưng không phê chuẩn. Tù binh Liên Xô trong tay Đức và tù binh Đồng minh trong tay Nhật hầu như không nhận được sự bảo vệ nào từ công ước.

Tôi có thể thăm trại tù binh cũ ở đâu?*
Stalag Luft III ở Ba Lan có bảo tàng; Trung tâm Diễn giải Hellfire Pass ở Thái Lan và các nghĩa trang chiến tranh ở Kanchanaburi mở cửa đón du khách; Đền Quốc gia Capas ở Philippines đánh dấu điểm cuối của Cuộc hành quân tử thần Bataan. Hãy kiểm tra trang chính thức để biết giờ mở cửa trước khi đến.

Nguồn

Wikipedia, “Prisoners of war in World War II” and “German prisoners of war in the Soviet Union” — capture totals and death-rate ranges, cross-checked against the sources below.
US Congress, H.R. 5044 (116th Congress), findings on American prisoners of Japan — more than 27,000 Americans held, more than 11,000 (40 per cent) died; Bataan surrender figures (about 12,000 Americans, 66,000 Filipinos) and Death March deaths (about 650 Americans, 5,000–10,000 Filipinos).
US Department of Veterans Affairs, “Former American Prisoners of War (POWs)” (April 2005) — about 120,000 Americans held as prisoners in WWII; about 94,000 in Europe and about 30,000 in the Pacific.
International Committee of the Red Cross, archives and publications on the 1929 and 1949 Geneva Conventions — the legal framework for prisoners of war.
Wikipedia, “Nazi crimes against Soviet prisoners of war” — about 5.7 million Soviet prisoners taken, about 3.3 to 3.5 million deaths (about 57–60 per cent).
Max Hastings, Armageddon: The Battle for Germany, 1944–45 (Knopf, 2004) — the end of the war in Europe, forced marches and the treatment of prisoners.