Total War

Mở đầu

Chiến tranh tổng lực* là loại hình chiến tranh trong đó một xã hội huy động toàn bộ nền kinh tế, dân số và cơ sở hạ tầng để phục vụ nỗ lực chiến tranh, và ranh giới giữa mục tiêu quân sự và dân sự bị xóa nhòa một cách có chủ ý.

Nhà máy, nông trại, đường sắt, thành phố và tinh thần dân chúng đều trở thành một phần của chiến tranh, và mục tiêu không chỉ là đánh bại quân đội địch mà là phá hủy khả năng tiếp tục chiến đấu của địch. Ý tưởng được lý luận trong thế kỷ 19, được đặt tên trong thế kỷ 20 — tướng Đức Erich Ludendorff xuất bản cuốn sách mang tên Der Totale Krieg (Chiến tranh tổng lực) năm 1935 — và được thực hành đầy đủ nhất trong hai cuộc chiến tranh thế giới.

Các ví dụ sớm hơn thường được nhắc tới, trước hết là Cuộc hành quân ra biển của Tướng William Tecumseh Sherman trong Nội chiến Mỹ (1864), dù các sử gia bất đồng về việc liệu chiến dịch của Sherman có nên gọi là chiến tranh tổng lực hay không.

Chiến tranh Thế giới thứ hai, với ném bom chiến lược, phong tỏa, tổng động viên và vụ ném bom nguyên tử xuống Hiroshima và Nagasaki, vẫn là ví dụ đầy đủ nhất — và là lý do khái niệm này liên tục gây tranh luận kể từ đó.

Thông tin chính

Hạng mục	Chi tiết
Định nghĩa	Chiến tranh trong đó toàn bộ nền kinh tế, dân số và cơ sở hạ tầng của một xã hội được huy động cho chiến tranh, xóa nhòa ranh giới giữa mục tiêu quân sự và dân sự
Nguồn gốc	Liên quan tới khái niệm “chiến tranh tuyệt đối” của Carl von Clausewitz trong Bàn về chiến tranh (xuất bản 1832); thuật ngữ “chiến tranh tổng lực” được Léon Daudet (La Guerre Totale, 1918) và Erich Ludendorff (Der Totale Krieg, 1935) phổ biến
Bên sử dụng	Các quốc gia trong Chiến tranh Thế giới thứ nhất và thứ hai, trước hết là Đức, Anh, Liên Xô, Hoa Kỳ và Nhật Bản; trước đó, dưới dạng một phần, bởi Liên bang miền Bắc trong Nội chiến Mỹ
Sử dụng trong	Nội chiến Mỹ (1861–1865); Chiến tranh Thế giới thứ nhất (1914–1918); Chiến tranh Thế giới thứ hai (1939–1945)
Ví dụ tiêu biểu	Cuộc hành quân ra biển của Sherman (1864); phong tỏa Đức của Anh (1914–1919); ném bom chiến lược vào Đức và Nhật Bản (1940–1945); ném bom nguyên tử Hiroshima và Nagasaki (tháng 8 năm 1945)
Hiệu quả	Hiệu quả trong việc huy động nguồn lực ở quy mô không cuộc chiến tranh hạn chế nào sánh được; chi phí của nó — trong đó có thương vong dân sự rất lớn — đã dẫn tới việc nó bị loại bỏ khỏi học thuyết từ năm 1945

Nguồn gốc

Ý tưởng chiến tranh tổng lực có hai cội rễ khác nhau, và việc nhầm lẫn chúng là nguồn gốc của phần lớn tranh luận về thuật ngữ này. Cội rễ thứ nhất là lý thuyết. Tướng Phổ Carl von Clausewitz, viết trong Vom Kriege (Bàn về chiến tranh, xuất bản sau khi ông mất năm 1832), mô tả “chiến tranh tuyệt đối” như một giới hạn lý thuyết: chiến tranh thoát khỏi mọi ràng buộc chính trị, leo thang không giới hạn cho tới khi một bên bị tiêu diệt.

Chính Clausewitz lập luận rằng chiến tranh thực tế không bao giờ đạt tới giới hạn đó, vì chiến tranh luôn bị định hình bởi mục tiêu chính trị. “Chiến tranh tổng lực” không phải thuật ngữ của Clausewitz, và nó không đồng nghĩa với “chiến tranh tuyệt đối” của ông — một sự phân biệt mà các sử gia thường xuyên nhấn mạnh.

Cội rễ thứ hai mang tính thực tiễn, và nó đến từ Cách mạng Pháp. Cuộc levée en masse năm 1793 đã động viên toàn bộ dân Pháp cho chiến tranh, và các cuộc chiến của Napoleon sau đó được tiến hành ở quy mô mà các cuộc chiến châu Âu trước đó chưa từng biết.

Trong thế kỷ 19, công nghiệp hóa giúp huy động nhiều hơn nữa: đường sắt vận chuyển quân đội, nhà máy sản xuất vũ khí với số lượng lớn, và điện báo điều phối chúng. Nội chiến Mỹ (1861–1865) cho thấy điều này có ý nghĩa gì trong thực tế, và các cuộc chiến thống nhất Đức (1864–1871) cho thấy điều đó ở châu Âu.

Bản thân thuật ngữ được đặt ra trong thế kỷ 20. Nhà văn Pháp Léon Daudet xuất bản tập tiểu luận mang tên La Guerre Totale năm 1918, trong Chiến tranh Thế giới thứ nhất. Nhưng nhân vật gắn liền nhất với thuật ngữ này là tướng Đức Erich Ludendorff, người thực tế đã chỉ đạo nỗ lực chiến tranh của Đức giai đoạn 1916–1918 và xuất bản Der Totale Krieg năm 1935.

Ludendorff lập luận rằng chiến tranh là cuộc đấu tranh vì sự sinh tồn của dân tộc, chính trị phải phục tùng nỗ lực chiến tranh, và chiến thắng phải đạt được bằng mọi giá. Cách diễn đạt của ông đảo ngược Clausewitz: trong khi Clausewitz viết rằng chiến tranh là sự tiếp nối chính trị bằng các phương tiện khác, Ludendorff cho rằng chính trị phải phục vụ chiến tranh.

Sử gia Đức Stig Förster sau này xác định bốn chiều kích của chiến tranh tổng lực: mục đích toàn diện (mục tiêu là đánh bại hoàn toàn kẻ địch), phương pháp toàn diện (không giới hạn phương tiện sử dụng), tổng động viên (toàn xã hội được huy động) và kiểm soát toàn diện (nhà nước điều hành kinh tế và xã hội phục vụ chiến tranh).

Cách thức hoạt động

Chiến tranh tổng lực vận hành qua bốn cơ chế liên kết. Cơ chế thứ nhất là động viên. Nhà nước bắt lính, chỉ đạo nhà máy sản xuất phục vụ chiến tranh, phân phối lương thực và nhiên liệu theo tem phiếu, kiểm soát giá cả và lao động.

Trong Chiến tranh Thế giới thứ hai, việc này đạt quy mô chưa từng thấy: tới năm 1944, Liên Xô, Đức, Anh và Hoa Kỳ mỗi nước dành khoảng một nửa hoặc hơn tổng sản lượng quốc gia cho chiến tranh.

Phụ nữ tham gia nhà máy với số lượng lớn ở tất cả các nước tham chiến chính, và ở Liên Xô họ còn phục vụ trong vai trò chiến đấu với số lượng đáng kể.

Cơ chế thứ hai là nhắm vào nền kinh tế chiến tranh của địch. Vì khả năng chiến đấu của địch phụ thuộc vào nhà máy, giao thông và lương thực, những thứ này trở thành mục tiêu. Các phương pháp gồm ném bom chiến lược vào các thành phố công nghiệp, phong tỏa hàng nhập khẩu — như Anh phong tỏa Đức trong Chiến tranh Thế giới thứ nhất — và phá hủy nông nghiệp cùng cơ sở hạ tầng ở lãnh thổ bị chiếm đóng.

Cơ chế thứ ba là huy động dư luận: tuyên truyền, kiểm duyệt và yêu cầu đoàn kết dân tộc được dùng để duy trì dân chúng qua khó khăn và trình bày chiến tranh như cuộc đấu tranh sinh tồn, trong đó thỏa hiệp là không thể.

Cơ chế thứ tư là dỡ bỏ các giới hạn. Trong chiến tranh tổng lực, luật lệ và tập quán thường giới hạn chiến tranh bị gạt sang một bên hoặc diễn giải lại. Chiến tranh tàu ngầm không hạn chế, ném bom thành phố, di dời dân cưỡng bức và sử dụng lao động cưỡng bức đều thuộc loại này.

Bốn chiều kích của sử gia Đức Förster — mục đích toàn diện, phương pháp toàn diện, tổng động viên và kiểm soát toàn diện — mô tả chính xác sự kết hợp này. Kết quả là một cuộc chiến không chỉ do quân đội tiến hành mà do toàn xã hội tiến hành, và dân thường phải gánh phần lớn chi phí.

The home front was where total war was most visible to ordinary people. In Britain, food rationing was introduced in January 1940 and lasted until 1954, nine years after the war ended. The government ran campaigns such as “Dig for Victory”, urging citizens to grow their own food, and women were conscripted into war work and, from 1941, into the armed services in auxiliary roles.

In Germany, the regime resisted full mobilisation of women and of the civilian economy until late in the war: it was only in February 1943, after the defeat at Stalingrad, that the propaganda minister Joseph Goebbels delivered his Sportpalast speech in Berlin, asking the audience “Do you want total war?” — Wollt ihr den totalen Krieg? — and receiving a shouted assent.

Historians have often noted the contrast: Britain, a democracy, mobilised its population more completely and earlier than Germany, a dictatorship, in part because the German leadership feared the effect of hardship on civilian morale. In the Soviet Union, mobilisation was the most complete of all: the entire economy was directed to war, factories were moved east of the Urals to escape the German advance, and the civilian population endured shortages and sacrifices on a scale unmatched in any other belligerent country.

Mặt trận hậu phương là nơi chiến tranh tổng lực hiện rõ nhất đối với người dân thường. Ở Anh, phân phối lương thực theo tem phiếu được áp dụng từ tháng 1 năm 1940 và kéo dài tới năm 1954, chín năm sau khi chiến tranh kết thúc.

Chính phủ phát động các chiến dịch như “Dig for Victory” (Đào để chiến thắng), kêu gọi người dân tự trồng lương thực, và phụ nữ được điều động vào công việc thời chiến và, từ năm 1941, vào các lực lượng vũ trang với vai trò phụ trợ. Ở Đức, chế độ chống lại việc động viên toàn diện phụ nữ và nền kinh tế dân sự cho tới cuối chiến tranh: mãi tới tháng 2 năm 1943, sau thất bại tại Stalingrad, Bộ trưởng Tuyên truyền Joseph Goebbels mới đọc bài diễn văn Sportpalast ở Berlin, hỏi khán giả “Các bạn có muốn chiến tranh tổng lực không?” — Wollt ihr den totalen Krieg? — và nhận được tiếng hô đồng ý.

Các sử gia thường lưu ý sự tương phản: Anh, một nền dân chủ, đã huy động dân chúng đầy đủ hơn và sớm hơn Đức, một chế độ độc tài, một phần vì lãnh đạo Đức lo ngại tác động của khó khăn đối với tinh thần dân chúng. Ở Liên Xô, việc động viên là đầy đủ nhất: toàn bộ nền kinh tế được hướng tới chiến tranh, các nhà máy được di dời về phía đông dãy Ural để tránh cuộc tiến quân của Đức, và dân thường phải chịu thiếu thốn và hy sinh ở quy mô không nước tham chiến nào khác sánh được.

Ví dụ lịch sử

Sherman’s March to the Sea, 1864 / Cuộc hành quân ra biển của Sherman, 1864

Ví dụ sớm nhất thường được nhắc tới là chiến dịch của Tướng Liên bang miền Bắc William Tecumseh Sherman trong Nội chiến Mỹ. Sau khi chiếm Atlanta tháng 9 năm 1864, Sherman hành quân từ Atlanta tới Savannah, Georgia, từ ngày 15 tháng 11 tới 21 tháng 12 năm 1864, với khoảng 60.000 quân.

Quân đội của ông sống bằng lương thực tại chỗ, phá hủy đường sắt, tịch thu vật tư và phá hoại cơ sở hạ tầng hỗ trợ nỗ lực chiến tranh của Liên minh miền Nam. Trong thư gửi tham mưu trưởng ngày 24 tháng 12 năm 1864, Sherman viết rằng Liên bang miền Bắc “không chỉ chiến đấu chống quân đội thù địch, mà còn chống một dân tộc thù địch, và phải khiến già trẻ, giàu nghèo đều cảm nhận bàn tay nặng nề của chiến tranh, cũng như quân đội có tổ chức của họ”.

Chính Sherman gọi cách tiếp cận của mình là “chiến tranh cứng rắn”.

Liệu đây có phải chiến tranh tổng lực hay không vẫn còn gây tranh cãi. Một số sử gia xem Cuộc hành quân ra biển là ví dụ có chủ ý đầu tiên của khái niệm này, vì nó nhắm vào nền tảng kinh tế của nỗ lực chiến tranh của địch chứ không chỉ quân đội của họ.

Những người khác phản bác cách gọi này, lưu ý rằng chiến dịch của Sherman tấn công chủ yếu các mục tiêu quân sự — đường sắt, nhà máy, kho tàng và kho lương thực — và Sherman ra lệnh cho binh sĩ tha cho nhà dân.

Cuộc tranh luận minh họa một vấn đề thường gặp với thuật ngữ “chiến tranh tổng lực”: ranh giới của nó phụ thuộc vào nơi sử gia vạch ra đường phân cách giữa tấn công nền kinh tế của địch và tấn công người dân của địch.

The First World War, 1914–1918 / Chiến tranh Thế giới thứ nhất, 1914–1918

Chiến tranh Thế giới thứ nhất là xung đột đầu tiên trong đó cả bốn chiều kích của Förster cùng hiện diện. Anh áp đặt phong tỏa hải quân đối với Đức kéo dài từ năm 1914 tới sau lệnh đình chiến, hạn chế lương thực và nguyên liệu; tác động của phong tỏa đối với dân thường Đức, bao gồm thiếu lương thực và tỷ lệ tử vong tăng, vẫn là chủ đề tranh luận lịch sử, với các ước tính chênh lệch lớn. Đức đáp trả bằng chiến tranh tàu ngầm không hạn chế, đánh chìm tàu buôn không cảnh báo, góp phần vào quyết định tham chiến của Hoa Kỳ tháng 4 năm 1917.

Trên mặt trận hậu phương, tất cả các bên tham chiến đều áp dụng chế độ bắt lính, chỉ đạo nền kinh tế và dùng tuyên truyền ở quy mô chưa từng có. Ở Đức, Chương trình Hindenburg năm 1916 đặt nền kinh tế dưới sự chỉ đạo quân sự.

Chiến tranh kết thúc với sự sụp đổ của bốn đế chế và cái chết của khoảng 15 tới 22 triệu người, gồm cả quân nhân và dân thường — quy mô tổn thất khiến nhiều người đương thời gọi nó là “Đại chiến” và hy vọng đó sẽ là cuộc chiến chấm dứt mọi cuộc chiến.

The Second World War, 1939–1945 / Chiến tranh Thế giới thứ hai, 1939–1945

Chiến tranh Thế giới thứ hai là ví dụ đầy đủ nhất về chiến tranh tổng lực. Tất cả các bên tham chiến lớn đều động viên nền kinh tế, bắt lính và hướng toàn xã hội tới một mục đích duy nhất.

Ném bom chiến lược trở thành công cụ trung tâm: cuộc Blitz của Đức chống Anh năm 1940–1941, Đồng minh ném bom các thành phố Đức từ năm 1942 tới 1945, và Mỹ ném bom cháy các thành phố Nhật Bản năm 1945, trong đó có vụ ném bom Tokyo đêm 9–10 tháng 3 năm 1945, trong đó — theo các ước tính sau chiến tranh — khoảng 100.000 người thiệt mạng, một con số vẫn còn gây tranh cãi.

Vụ ném bom Dresden tháng 2 năm 1945 giết chết hàng chục nghìn người; con số chính xác vẫn còn tranh luận, với các ước tính nghiêm túc dao động từ khoảng 25.000 tới khoảng 35.000.

Chiến tranh kết thúc bằng vụ ném bom nguyên tử xuống Hiroshima ngày 6 tháng 8 năm 1945 và Nagasaki ngày 9 tháng 8 năm 1945. Ở Hiroshima, khoảng 140.000 người đã chết tính tới cuối năm 1945, theo con số thường được trích dẫn dựa trên hồ sơ của thành phố; ở Nagasaki, con số tương ứng là khoảng 74.000.

Nhật Bản đầu hàng ngày 15 tháng 8 năm 1945, và văn kiện đầu hàng chính thức được ký ngày 2 tháng 9. Tổng số người chết trong Chiến tranh Thế giới thứ hai ước tính khoảng 70 tới 85 triệu, bao gồm nạn nhân của Holocaust — vụ sát hại khoảng sáu triệu người Do Thái bởi Đức Quốc xã — và các vụ giết hại hàng loạt khác.

Quy mô thương vong dân sự là lý do chính khiến chiến tranh tổng lực trở thành chủ đề tranh luận đạo đức và pháp lý kể từ đó, và là lý do Công ước Geneva năm 1949 tăng cường bảo vệ dân thường trong chiến tranh.

The siege of Leningrad, 1941–1944 / Cuộc vây hãm Leningrad, 1941–1944

Cuộc vây hãm Leningrad là ví dụ cực đoan nhất về ý nghĩa của chiến tranh tổng lực đối với dân thường. Lực lượng Đức và Phần Lan bao vây thành phố ngày 8 tháng 9 năm 1941, cắt đứt các tuyến tiếp tế, và cuộc vây hãm kéo dài 872 ngày, tới ngày 27 tháng 1 năm 1944.

Bên trong thành phố, lương thực, nhiên liệu và điện cạn kiệt; trong mùa đông đầu tiên, nhiệt độ xuống thấp hơn nhiều so với mức đóng băng, và khẩu phần bánh mì hàng ngày giảm xuống 125 gam đối với hầu hết dân thường.

Theo các ước tính thường được trích dẫn, khoảng một triệu người đã chết trong cuộc vây hãm, dù con số chính xác còn gây tranh cãi và các ước tính chênh lệch lớn. Người chết chủ yếu vì đói, lạnh và bệnh tật, chứ không phải vì ném bom hay pháo kích.

Cuộc vây hãm đã trở thành trường hợp trung tâm trong nghiên cứu về chiến tranh tổng lực vì nó cho thấy logic của khái niệm ở dạng rõ ràng nhất: dân cư thành phố bị coi là một phần trong nỗ lực chiến tranh của địch, và nỗi khổ của họ là một công cụ chiến tranh có chủ ý.

Nó được tưởng niệm ở Nga như một trong những sự kiện lớn của chiến tranh, và câu hỏi liệu cuộc vây hãm có nên được mô tả là tội ác chiến tranh hay không đã là chủ đề thảo luận pháp lý và lịch sử.

Điểm mạnh

Xét thuần túy về quân sự, chiến tranh tổng lực có một điểm mạnh mà không cuộc chiến tranh hạn chế nào sánh được: quy mô. Một nhà nước huy động toàn xã hội có thể đưa ra quân đội lớn hơn, sản xuất nhiều vũ khí hơn và duy trì chiến tranh lâu hơn một nhà nước chỉ chiến đấu bằng một phần nguồn lực.

Trong Chiến tranh Thế giới thứ hai, điều này mang tính quyết định: Liên Xô, Hoa Kỳ và Anh cộng lại sản xuất vượt Đức và Nhật Bản với khoảng cách lớn, và ưu thế vật chất đó, hơn bất kỳ trận đánh đơn lẻ nào, đã quyết định kết quả.

Tổng động viên cũng tạo ra cảm giác về mục đích quốc gia có thể giúp dân chúng vượt qua nhiều năm khó khăn, như đã xảy ra ở Anh trong thời kỳ Blitz và ở Liên Xô trong cuộc vây hãm Leningrad.

Chiến tranh tổng lực cũng có một điểm mạnh chính trị, xét từ góc độ nhà nước tiến hành nó: nó xóa bỏ sự phân biệt giữa tiền tuyến và hậu phương, và biến toàn dân thành người tham gia chiến tranh. Điều này có thể củng cố quyền kiểm soát của chính phủ và khiến việc đàm phán hòa giải khó đạt được hơn — tùy thuộc vào mục tiêu chiến tranh, đó có thể là lợi thế hoặc chi phí.

A further strength was the mobilisation of science and technology. Total war turned laboratories and universities into part of the war effort, and the Second World War produced advances that would have taken decades in peacetime: radar, which was developed in Britain and used to win the Battle of Britain; the codebreaking work at Bletchley Park, where the German Enigma codes were read; penicillin, which was developed into a usable medicine during the war and saved large numbers of wounded soldiers; and, in the end, the atomic bomb.

None of these was the product of a single country or a single institution, and all of them show the same pattern: when a whole society is mobilised, its scientific and technical capacity is mobilised with it, and the side that organises that capacity best gains an advantage that no number of soldiers can replace.

Một điểm mạnh nữa là việc huy động khoa học và công nghệ. Chiến tranh tổng lực biến phòng thí nghiệm và trường đại học thành một phần của nỗ lực chiến tranh, và Chiến tranh Thế giới thứ hai tạo ra những tiến bộ mà thời bình phải mất hàng thập kỷ mới có: radar, được phát triển ở Anh và dùng để giành thắng lợi trong Trận chiến nước Anh; công việc giải mã tại Bletchley Park, nơi mật mã Enigma của Đức bị đọc; penicillin, được phát triển thành thuốc dùng được trong chiến tranh và cứu sống nhiều binh sĩ bị thương; và cuối cùng là bom nguyên tử.

Không tiến bộ nào trong số đó là sản phẩm của một quốc gia hay một tổ chức duy nhất, và tất cả đều cho thấy cùng một mô hình: khi toàn xã hội được huy động, năng lực khoa học và kỹ thuật của nó cũng được huy động theo, và bên nào tổ chức năng lực đó tốt nhất sẽ có lợi thế mà không số lượng binh sĩ nào có thể thay thế.

Điểm mạnh thứ hai, xét từ góc độ bên tiến hành nó, là lợi thế của liên minh. Chiến tranh tổng lực hiếm khi do một nhà nước đơn độc tiến hành, và Chiến tranh Thế giới thứ hai, xét về vật chất, đã được thắng bởi sự kết hợp giữa nhân lực Liên Xô, công nghiệp Hoa Kỳ và vị trí địa lý cùng sức mạnh hải quân của Anh.

Ba nước cộng lại sản xuất nhiều xe tăng, máy bay và tàu chiến hơn Đức và Nhật Bản cộng lại, và khoảng cách đó tăng lên mỗi năm chiến tranh. Ngược lại, nỗ lực chiến tranh của Đức và Nhật Bản phần lớn đơn độc, và nền kinh tế của họ không thể sánh với tổng sản lượng của kẻ địch.

Bài học, mà các sử gia về chiến tranh thường xuyên rút ra, là chiến tranh tổng lực cuối cùng là cuộc cạnh tranh về kinh tế và liên minh, và bên nào có liên minh lớn hơn và tổ chức tốt hơn sẽ có lợi thế mà kỹ năng chiến trường đơn thuần không thể vượt qua.

Điểm yếu và biện pháp đối phó

Điểm yếu của chiến tranh tổng lực cũng rõ ràng, và đó là lý do nó bị loại bỏ khỏi học thuyết từ năm 1945. Thứ nhất là chi phí. Chiến tranh tổng lực tiêu thụ nguồn lực của xã hội với tốc độ không thể duy trì vô hạn, và nó để lại cho cả bên thắng lẫn bên thua những thành phố bị phá hủy, dân số suy kiệt và nền kinh tế tổn thương.

Thứ hai là khó kiểm soát: khi một cuộc chiến được đặt trong khung là đấu tranh sinh tồn, không thể thỏa hiệp, nó trở nên rất khó kết thúc bằng đàm phán, và có xu hướng leo thang vượt mục tiêu ban đầu. Thứ ba là đạo đức và pháp lý.

Việc cố ý nhắm vào dân thường, vốn là trung tâm của chiến tranh tổng lực như thực hành trong Chiến tranh Thế giới thứ hai, đã được xử lý sau chiến tranh bằng Công ước Geneva năm 1949, tăng cường bảo vệ dân thường và phân biệt giữa người tham chiến và người không tham chiến.

Biện pháp đối phó với chiến tranh tổng lực, trong thời đại hạt nhân, là học thuyết chiến tranh hạn chế. Việc phát minh vũ khí hạt nhân khiến chiến tranh tổng lực giữa các cường quốc trở nên tự hủy diệt: một cuộc chiến nhằm tiêu diệt hoàn toàn kẻ địch cũng sẽ hủy diệt bên thắng.

Chiến tranh Triều Tiên (1950–1953), Chiến tranh Việt Nam và các cuộc chiến ở Iraq và Afghanistan đều được tiến hành như chiến tranh hạn chế, với những ràng buộc chính trị đối với phương tiện sử dụng và mục tiêu theo đuổi.

Răn đe, kiểm soát vũ khí và luật pháp quốc tế là các đáp án thể chế đối với chiến tranh tổng lực: chúng tồn tại để ngăn chặn các điều kiện khiến nó có thể xảy ra. The human cost of total war is the weakness that no military advantage can offset.

The Soviet Union, which bore the largest share of the fighting in Europe, lost about 27 million of its citizens and soldiers, according to commonly cited estimates — a figure that includes military deaths, civilian deaths from occupation, starvation and bombing, and deaths in captivity.

Britain’s national debt rose to more than twice its national income by the end of the war, and the country took decades to pay it off. Germany and Japan were left with destroyed cities, divided countries and economies that had to be rebuilt from nothing.

The victors, too, paid a price that shaped their politics for a generation: the Soviet Union’s losses influenced its post-war policies, and Britain’s debts contributed to the end of its empire. Total war, in other words, does not end when the fighting stops: its costs continue for decades, in the form of debt, of destroyed infrastructure, of missing generations and of the political consequences of mass death.

Chi phí nhân mạng của chiến tranh tổng lực là điểm yếu mà không lợi thế quân sự nào có thể bù đắp. Liên Xô, nước gánh phần lớn nhất của chiến sự ở châu Âu, đã mất khoảng 27 triệu công dân và binh sĩ, theo các ước tính thường được trích dẫn — con số bao gồm tử vong quân sự, dân thường chết vì chiếm đóng, đói khát và ném bom, và chết trong giam cầm.

Nợ quốc gia của Anh tăng lên hơn gấp đôi thu nhập quốc gia vào cuối chiến tranh, và nước này mất hàng thập kỷ để trả hết. Đức và Nhật Bản còn lại với các thành phố bị phá hủy, đất nước bị chia cắt và nền kinh tế phải xây dựng lại từ con số không.

Ngay cả bên thắng cũng phải trả giá định hình chính trị của họ trong cả một thế hệ: tổn thất của Liên Xô ảnh hưởng tới chính sách hậu chiến của họ, và nợ nần của Anh góp phần vào sự kết thúc của đế chế Anh.

Nói cách khác, chiến tranh tổng lực không kết thúc khi giao tranh dừng lại: chi phí của nó còn tiếp diễn hàng thập kỷ, dưới dạng nợ nần, cơ sở hạ tầng bị phá hủy, các thế hệ vắng bóng và hậu quả chính trị của cái chết hàng loạt.

Sự phát triển qua các thời kỳ

Chiến tranh tổng lực phát triển song hành với công nghiệp hóa. Trong thế kỷ 19, nó là vấn đề của quân đội đông đảo và đường sắt. Trong Chiến tranh Thế giới thứ nhất, nó trở thành vấn đề của sản xuất công nghiệp, phong tỏa và tuyên truyền.

Trong Chiến tranh Thế giới thứ hai, nó đạt hình thức đầy đủ nhất với ném bom chiến lược, huy động phụ nữ và dân thuộc địa, và ứng dụng khoa học vào chiến tranh — trong đó có bom nguyên tử.

Mỗi giai đoạn mở rộng phạm vi những gì được coi là mục tiêu hợp pháp, từ quân đội địch tới nhà máy của địch, và từ nhà máy tới thành phố của địch.

Từ năm 1945, khái niệm này phát triển theo hướng ngược lại. Thời đại hạt nhân khiến chiến tranh tổng lực giữa các cường quốc trở nên không thể nghĩ tới như một chính sách hợp lý, và các cuộc chiến sau đó đều bị giới hạn có chủ ý.

Nhưng logic của chiến tranh tổng lực không biến mất: nó tồn tại trong ý tưởng “chiến tranh lai”, trong các lệnh trừng phạt kinh tế nhằm gây tổn hại toàn bộ nền kinh tế địch, trong tấn công mạng vào cơ sở hạ tầng dân sự, và trong tổng động viên của các quốc gia nhỏ đối mặt với xâm lược — như Ukraine đã thể hiện từ năm 2022.

Vì vậy các sử gia xem chiến tranh tổng lực ít như một học thuyết đã thử và bỏ, mà nhiều như một xu hướng trong chiến tranh hiện đại: xu hướng chiến tranh, một khi bắt đầu giữa các xã hội công nghiệp, sẽ mở rộng cho tới khi liên quan tới toàn xã hội.

The Cold War that followed the Second World War was shaped by the same thinking. Both the United States and the Soviet Union planned for a war that, if it came, would be total: their military doctrines assumed the use of nuclear weapons, the mobilisation of whole societies and the destruction of the enemy’s industry and cities.

The doctrine of deterrence — the idea that the threat of total destruction would prevent war — was, in effect, total war turned into a threat rather than a practice. The Korean War (1950–1953) tested the limits of this thinking: the American commander, General Douglas MacArthur, proposed expanding the war into China and using nuclear weapons, and President Harry Truman removed him from command in April 1951 rather than accept that expansion.

The decision is often cited as the moment when limited war became the accepted doctrine of the nuclear age: even a war fought by great powers would be kept within political limits, because the alternative was a war without limits.

Chiến tranh Lạnh sau Chiến tranh Thế giới thứ hai được định hình bởi cùng tư duy đó. Cả Hoa Kỳ và Liên Xô đều hoạch định cho một cuộc chiến mà, nếu xảy ra, sẽ là tổng lực: học thuyết quân sự của họ giả định việc dùng vũ khí hạt nhân, tổng động viên toàn xã hội và phá hủy công nghiệp cùng thành phố của địch.

Học thuyết răn đe — ý tưởng rằng mối đe dọa hủy diệt toàn diện sẽ ngăn chặn chiến tranh — thực chất là chiến tranh tổng lực biến thành mối đe dọa thay vì thực hành. Chiến tranh Triều Tiên (1950–1953) thử thách giới hạn của tư duy này: chỉ huy Mỹ, Tướng Douglas MacArthur, đề xuất mở rộng chiến tranh sang Trung Quốc và dùng vũ khí hạt nhân, và Tổng thống Harry Truman đã cách chức ông tháng 4 năm 1951 thay vì chấp nhận sự mở rộng đó.

Quyết định này thường được viện dẫn như thời khắc chiến tranh hạn chế trở thành học thuyết được chấp nhận của thời đại hạt nhân: ngay cả một cuộc chiến do các cường quốc tiến hành cũng sẽ được giữ trong giới hạn chính trị, vì lựa chọn thay thế là một cuộc chiến không giới hạn.

Di sản và ứng dụng hiện đại

Di sản của chiến tranh tổng lực thấy rõ trong các thể chế được xây dựng sau năm 1945 để ngăn nó trở lại: Liên Hợp Quốc, Công ước Geneva, luật xung đột vũ trang và các chế độ kiểm soát vũ khí giới hạn vũ khí mà các quốc gia được sử dụng và sở hữu.

Nó cũng thấy rõ trong cách các cuộc chiến ngày nay được đưa tin và tưởng niệm: dân thường thiệt mạng trong Chiến tranh Thế giới thứ hai — ở Leningrad, Dresden, Tokyo, Hiroshima — được tưởng niệm cùng với quân nhân tử trận, và câu hỏi liệu ném bom thành phố có chính đáng hay không vẫn là chủ đề tranh luận công khai ở Anh, Đức, Hoa Kỳ và Nhật Bản.

Thuật ngữ “chiến tranh tổng lực” vẫn được dùng, nhưng thường với sự thận trọng. Các nhà báo đôi khi áp dụng nó cho các xung đột mà toàn xã hội được huy động, như cuộc xâm lược Ukraine của Nga, nơi Ukraine đã ban hành tổng động viên và Nga đã chuyển nền kinh tế sang trạng thái thời chiến.

Các sử gia thường muốn dành thuật ngữ này cho các cuộc chiến 1914–1918 và 1939–1945, và mô tả các xung đột sau đó bằng ngôn ngữ chính xác hơn. Bài học bền vững của chiến tranh tổng lực, như hầu hết sử gia trình bày, là một lời cảnh báo: chiến tranh công nghiệp hiện đại có xu hướng mở rộng vượt mục tiêu ban đầu, lôi kéo toàn xã hội, và gây ra chi phí mà không mục tiêu chính trị nào có thể biện minh — và ngăn chặn sự mở rộng đó là nhiệm vụ đầu tiên của nghệ thuật lãnh đạo nhà nước.

Đánh giá của giới sử học

Các sử gia bất đồng về hầu hết mọi khía cạnh của chiến tranh tổng lực, bắt đầu từ định nghĩa của nó. Một số, theo Stig Förster, xem nó là khái niệm chính xác với bốn chiều kích — mục đích toàn diện, phương pháp toàn diện, tổng động viên và kiểm soát toàn diện — và lập luận rằng chỉ hai cuộc chiến tranh thế giới mới hoàn toàn phù hợp.

Những người khác dùng thuật ngữ này lỏng lẻo hơn, mở rộng ngược về Cách mạng Pháp hoặc xuôi tới hiện tại. Sử gia Mỹ Mark Hewitson lập luận rằng khái niệm này hữu ích nhất như mô tả của một xu hướng lịch sử hơn là một phạm trù cố định, và giá trị của nó nằm ở việc thu hút chú ý tới cách chiến tranh hiện đại mở rộng.

Cũng có bất đồng về đánh giá đạo đức của nó. Các chiến dịch ném bom chiến lược trong Chiến tranh Thế giới thứ hai vẫn là phần gây tranh cãi nhất của chủ đề: một số sử gia lập luận rằng ném bom các thành phố Đức và Nhật Bản đã rút ngắn chiến tranh và cứu sống nhiều người nói chung; những người khác lập luận rằng nó không hiệu quả, giết chết nhiều dân thường mà lợi ích quân sự hạn chế, và nên được đánh giá theo tiêu chuẩn luật chiến tranh.

Các vụ ném bom nguyên tử được tranh luận theo cùng các điều khoản, với câu hỏi thêm là liệu Nhật Bản có đầu hàng nếu không có chúng hay không — một câu hỏi mà các sử gia tiếp tục tranh luận, với bằng chứng ở cả hai phía. Điều không ai tranh cãi là quy mô của những gì đã xảy ra: từ 70 tới 85 triệu người đã chết trong Chiến tranh Thế giới thứ hai, phần lớn là dân thường, và chỉ riêng sự thật đó đã là lý do khái niệm chiến tranh tổng lực tiếp tục được nghiên cứu, tranh luận và cảnh báo.

The bombing of Dresden illustrates the difficulty of reaching agreement. The city was bombed by British and American aircraft on the night of 13–14 February 1945, near the end of the war in Europe. Supporters of the bombing argue that Dresden was a transport and communications centre supporting the German war effort and that the attack was part of a wider campaign against German cities; critics, including the philosopher A.

C. Grayling in Among the Dead Cities (2006), argue that the bombing was disproportionate and that by February 1945 it could not be justified by military necessity. The debate is not only about Dresden: it is about the whole practice of area bombing, and about whether the standards of the laws of war should be applied to decisions taken in wartime with incomplete information.

Historians continue to argue the question, and the fact that they do — eighty years after the event — is itself part of the legacy of total war: the decisions taken in total war are still being judged, because the scale of what was done makes it impossible to set them aside.

Vụ ném bom Dresden minh họa khó khăn trong việc đạt được đồng thuận. Thành phố bị máy bay Anh và Mỹ ném bom đêm 13–14 tháng 2 năm 1945, gần cuối chiến tranh ở châu Âu. Những người ủng hộ vụ ném bom lập luận rằng Dresden là trung tâm giao thông và liên lạc hỗ trợ nỗ lực chiến tranh của Đức và cuộc tấn công là một phần của chiến dịch rộng hơn chống lại các thành phố Đức; những người chỉ trích, trong đó có triết gia A.

C. Grayling trong Among the Dead Cities (2006), lập luận rằng vụ ném bom là không tương xứng và tới tháng 2 năm 1945 nó không thể được biện minh bằng sự cần thiết quân sự. Cuộc tranh luận không chỉ về Dresden: nó là về toàn bộ thực hành ném bom khu vực, và về việc liệu tiêu chuẩn luật chiến tranh có nên áp dụng cho các quyết định đưa ra trong thời chiến với thông tin không đầy đủ hay không.

Các sử gia tiếp tục tranh luận câu hỏi này, và việc họ làm vậy — tám mươi năm sau sự kiện — tự nó đã là một phần di sản của chiến tranh tổng lực: các quyết định đưa ra trong chiến tranh tổng lực vẫn đang bị phán xét, vì quy mô những gì đã xảy ra khiến không thể gạt chúng sang một bên.

Bài viết liên quan

• Blitzkrieg
• Dive Bombing
• Guerrilla Warfare

Câu hỏi thường gặp

Chiến tranh tổng lực là gì?*
Chiến tranh tổng lực là chiến tranh trong đó một xã hội huy động toàn bộ nền kinh tế, dân số và cơ sở hạ tầng cho chiến tranh, và ranh giới giữa mục tiêu quân sự và dân sự bị xóa nhòa. Mục tiêu của nó là phá hủy khả năng tiếp tục chiến đấu của địch, không chỉ đánh bại quân đội của họ.

Ai đặt ra thuật ngữ “chiến tranh tổng lực”?*
Nhà văn Pháp Léon Daudet dùng cụm từ này trong La Guerre Totale (1918). Thuật ngữ được tướng Đức Erich Ludendorff phổ biến trong cuốn Der Totale Krieg (1935). Đây không phải thuật ngữ của Clausewitz, khái niệm liên quan của ông là “chiến tranh tuyệt đối”.

Cuộc hành quân ra biển của Sherman có phải chiến tranh tổng lực không?*
Các sử gia bất đồng. Một số xem nó là ví dụ có chủ ý đầu tiên về chiến tranh tổng lực, vì nó nhắm vào nền kinh tế chiến tranh của Liên minh miền Nam. Những người khác lập luận rằng Sherman tấn công chủ yếu các mục tiêu quân sự — đường sắt, nhà máy và kho lương thực — và ra lệnh tha cho nhà dân, nên chiến dịch không đáp ứng định nghĩa.

Bốn chiều kích của chiến tranh tổng lực là gì?*
Sử gia Đức Stig Förster xác định bốn chiều kích: mục đích toàn diện (mục tiêu là đánh bại hoàn toàn kẻ địch), phương pháp toàn diện (không giới hạn phương tiện), tổng động viên (toàn xã hội được huy động) và kiểm soát toàn diện (nhà nước điều hành kinh tế và xã hội phục vụ chiến tranh).

Có bao nhiêu người chết trong Chiến tranh Thế giới thứ hai?*
Tổng số ước tính khoảng 70 tới 85 triệu người, gồm quân nhân và dân thường, trong đó có khoảng sáu triệu người Do Thái bị sát hại trong Holocaust. Phần lớn người chết là dân thường.

Vì sao ngày nay không còn chiến tranh tổng lực?*
Vũ khí hạt nhân khiến chiến tranh tổng lực giữa các cường quốc trở nên tự hủy diệt, và Công ước Geneva năm 1949 tăng cường bảo vệ dân thường. Các cuộc chiến từ năm 1945 được tiến hành như chiến tranh hạn chế, với những ràng buộc chính trị đối với mục tiêu và phương pháp.

Nguồn

1. Wikipedia, “Total warfare” — definition, the distinction from Clausewitz’s “absolute war”, Sherman’s March to the Sea, and Förster’s four dimensions.
2. Encyclopaedia Britannica, “Total war” — summary of the concept and its history.
3. EBSCO Research Starters, “Total war” (Military History and Science) — the Clausewitz–Ludendorff distinction and the Sherman example.
4. Erich Ludendorff, Der Totale Krieg (The Total War, 1935) — the origin of the term in its modern sense.
5. Carl von Clausewitz, On War (1832) — the concept of “absolute war” and the argument that war is shaped by political objectives.
6. Stig Förster, “Total War” and the works on the dimensions of total war; Roger Chickering and Stig Förster (eds.), Great War, Total War: Combat and Mobilization on the Western Front, 1914–1918 (Cambridge University Press, 2000).